Wat gaat er om in het hoofd van Obama? – Rudi Vranckx

De Amerikaanse slagschepen stevenden af op de kusten van de Levant, hun raketten stonden op scherp. In Damascus waren de lichten gedimd. De voorbije dagen is er druk geschoven met militair materieel. De elitesoldaten zijn vertrokken uit hun kazernes. Redden wat er te redden viel, zo luidde het. In één of andere bunker van Assad werd de laatste hand gelegd aan een uitdagende speech. Iets in de trant van “we hebben de zionistisch- imperialistische agressie overwonnen!”
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

De rebellen hoopten eindelijk op betere tijden. Hier en daar werden brigades van het Vrije Syrische Leger opgetrommeld om na de Amerikaanse furie op het puin terreinwinst te boeken. Misschien kon de slag om Damascus nu echt beginnen? De jihadgroeperingen van hun kant waren er niet helemaal gerust in. Op hun radicale websites circuleerden waarschuwingen om zich te verspreiden. Tenslotte waren de westerse ongelovige regimes niet te vertrouwen en kon er al eens een raket “verkeerd” terecht komen.

Aan de Libanese grens konden we intussen zien dat heel wat chique SUV's met getinte ramen haastig doorreden naar hun zomerverblijf. De nummerplaat kwam meestal uit Damascus: vermoedelijk hoge heren van het regime en hun familie. Trouw aan de leider is lovenswaardig, maar het is toch nog altijd beter om in veiligheid te slapen... Vanuit Damascus bereikte ons een tweet met aankondigingen voor feestjes in Damascus de nacht van 31 augustus: 'Karaokenight' en 'Poolparty'. De tijden zijn veranderd: we moesten even denken aan 'comical Ali', de informatieminister in Bagdad in 2003, maar dan in de digitale wereld. De raketten zijn wel dezelfde gebleven. Met de collega’s vroegen we ons af hoe dat er uitziet, een Tomahawkraket die overvliegt. Sommigen waren al vertrokken naar de grens om de inslag te horen.

En dan kwam de speech van Obama, als de echte donderslag bij heldere hemel.

Waar iedereen verwachtte dat hij een beperkte aanval zou aankondigen op het regime van Bashar Al-Assad, kwam hij uitgebreid uitleggen waarom hij eerst de toestemming van het Amerikaanse Congres zou vragen. Maar hij houdt ook een stevige slag om de arm: hij geeft zichzelf het recht om aan te vallen, zelfs zonder die toestemming.

De man staat bekend als een twijfelaar, iemand die alle opties en de gevolgen goed afweegt. Die twijfel heeft hem al tot behoorlijk wat bochten gedwongen, maar hij is géén vod, zoals sommigen beweren, en ook geen domoor. Hij is uiterst rationeel, volgens sommigen té rationeel. Maar is Obama nu heel zwak of net heel sterk? De weg naar de hel is geplaveid met goede bedoelingen. Het is een cliché, maar in hoeverre klopt het hier? Misschien komt er iets goed voort uit een beslissing die moeilijk te begrijpen lijkt?

Naar verluidt nam hij zijn positie pas op het allerlaatste moment in. Nadat de retoriek van zijn administratie de hele week richting een aanval ging, met de speech van John Kerry als dramatisch hoogtepunt, lijkt Obama nu plots een stap terug te zetten. Maar nogmaals: Barack Obama is geen impulsieve president. Wat kan zijn tactiek zijn, en hoe ziet de situatie op het terrein er nu uit?

Even diep ademhalen, en een stap achteruit zetten.

1. In de Verenigde Staten

Het is telkens opnieuw gezegd: de VS zijn oorlogsmoe. Als Obama gisteravond ten aanval was getrokken, had hij de publieke opinie tegen zich gehad. Zijn vijanden in het Amerikaanse Congres zouden ervan geprofiteerd hebben dat zij de beslissing niet mee hadden genomen. Ze zouden hem bij elke gelegenheid, bij alles wat misliep, bestookt hebben met I told you so’s. Obama hoopt nu het Congres mee in het Syrische bad te kunnen trekken.

Alleen al het feit dat hij het Congres raadpleegt, zal hem goodwill opleveren. Toch is dit een grote gok. Het huidige Amerikaanse Congres – het Huis van Afgevaardigden en de Senaat – wordt al langer gezien als het meest onverantwoordelijke ooit. Het zit non stop geblokkeerd door extreme Republikeinen (vooral verzameld in de Tea Party) die ook de gematigde Republikeinen meesleuren in een totale obstructiepolitiek. De situatie verlamt Obama al jaren. En uitgerekend op een gebied waar een Amerikaanse president veel speelruimte heeft, de buitenlandse politiek, legt Obama nu de beslissing in handen van een Congres dat eigenlijk al jarenlang niks meer beslist.

Natuurlijk, als hij geen toestemming krijgt, kan hij dat wijten aan het onhandelbare Congres. Maar dat heeft hij de afgelopen jaren al zeer vaak moeten doen. En uiteindelijk verwachten ook Amerikanen van hun president dat hij dingen gedaan krijgt. Kortom: intern wordt het erop of eronder voor Obama. Na de uitgebreide consultaties die zijn administratie de afgelopen dagen gedaan heeft met Republikeinen en democraten in Huis en Senaat, is het nog altijd hoogst onzeker dat hij een meerderheid achter zich zal krijgen. Dat hij wacht tot het Congres op 9 september terugkeert uit vakantie, in plaats van het vervroegd terug te roepen zoals zijn recht is, kan betekenen dat hij nog behoorlijk wat stemmen bijeen moet rapen.

2. Wereldwijd

Maar het uitstel tot na 9 september geeft Obama ook internationaal ademruimte. Misschien komen de VN-inspecteurs tegen dan met een rapport dat zijn eigen bewijzen verstevigt. Misschien slaagt zijn diplomatie er toch nog in om een geloofwaardig bondgenootschap tegen Syrië te smeden. De Arabische Liga komt vandaag in spoedzitting samen, om maar iets te noemen. Anderzijds: het geheugen van de wereld is kort. Het momentum dat gecreëerd werd door de gifaanval van 21 augustus, kan verzwakken wanneer de wereld terugkeert naar business as usual.

De echte sleutel ligt bij Rusland. Obama’s plotse ommekeer houdt zeker gezichtsverlies in. Het lijkt alsof hij zijn staart heeft ingetrokken nadat Vladimir Poetin eindelijk persoonlijk zijn verzet tegen een aanval toonde en Iran met zware repercussies dreigde. Anderzijds kan Obama de bal nu ook in het Russische kamp leggen. Woensdagavond begint de G20 in Sint-Petersburg, en die zal deels overheerst worden door de kwestie Syrië. Zonder enige twijfel zal de Amerikaanse diplomatie daar opnieuw proberen wat ze al maanden probeert: Rusland zover krijgen dat het de Assad-kliek laat vallen. We hebben het hier al eerder gezegd: ondanks het strategische belang van Syrië als bondgenoot, heeft Rusland ook veel te verliezen door hardnekkig achter Assad te blijven staan. Obama trekt naar Sint-Petersburg met een stevige stok in zijn handen: “als we deze keer niet samen optreden, treed ik alleen op, en dan kan niemand zeggen dat ik niet gedaan heb wat kon om de zaak vreedzaam op te lossen”.

Die vreedzame oplossing zou er dan moeten komen tijdens Genève II, ergens deze herfst. De eerste poging om via gesprekken iets te bereiken, in Genève in juni 2012, leverde niks concreets op behalve de vrome wens om tot een politieke oplossing te komen. Deze keer is de inzet specifieker: een Syrië zonder Assad, maar ook zonder grote omwenteling. En ook Iran zal deze keer, wellicht indirect, betrokken worden bij de gesprekken. Het heeft door het uitgebreid inzetten van de Hezbollah nu echt wel duidelijk gemaakt dat het betrokken partij is, en niet van plan om de boel buiten haar om te laten regelen.

3. In Syrië

Op korte termijn komt Assad versterkt uit de voorbije dagen. Propagandagewijs kan hij zijn aanhangers en vijanden vertellen dat hij de bluf van de Amerikaanse agressor overwonnen heeft. De voorpagina van de door het regime gecontroleerde krant Al-Thawra bloklettert vandaag dat Obama’s beslissing “het begin van een historische Amerikaanse aftocht” is. Sinds 21 augustus heeft zijn leger bovendien een groot aantal aanvallen op de rebellen uitgevoerd, en de perceptie op het terrein is nu zeker dat hij dat ongestraft kan doen, en zal blijven doen. Er kwamen gisteren nogal wat berichten dat de rebellen op strategische plekken troepen hadden bijeengebracht. Ze hoopten dat ze van de luchtaanvallen zouden kunnen profiteren om terrein te winnen. Die troepen riskeren nu met de billen bloot te staan – sitting ducks voor Assads luchtmacht. Ook de aanvallen op de burgerbevolking zullen blijven doorgaan.

Anderzijds creëert Obama met dit uitstel nieuwe onzekerheid voor Assads regime en leger. De hemel kan nu elk moment na 9 september op hun hoofd vallen. Ook dat is Obama’s stok achter de deur. Het zou een mooie ironie zijn als de Russen achter de schermen Assad onder druk gaan zetten met de Amerikaanse stok als argument...

En dat brengt ons opnieuw bij de vredesgesprekken die er hopelijk aankomen. De vraag was al de hele tijd: hoe krijg je de rebellen en Assad naar de onderhandelingstafel? Zolang ze geloven dat ze een militaire overwinning kunnen behalen, zullen geen van beiden geneigd zijn toe te geven.

Paradoxaal genoeg is het feit dat de VS sinds deze zomer hun militaire steun aan de gematigde rebellen verhoogd hebben, en daardoor hun militaire kansen vergroot, een argument om ze naar de tafel te krijgen. Ze staan in een sterkere onderhandelingspositie, en ze weten goed dat de steun waarvan ze afhankelijk zijn ook snel weer kan worden ingetrokken.

Voor het regime ligt het anders. Assad is al de helft van zijn land kwijt aan rebellengroepen zonder veel hoop dat hij dat kan heroveren. Dankzij massale steun aan de rebellen vanuit Saoedi-Arabië, slaagt hij er ook al maanden niet meer in zijn eigen hoofdstad te controleren (wat overigens een verklaring kan zijn voor de chemische aanval – als zou blijken dat hij daar achter zit). Maar zijn toestand is zeker nog niet hopeloos – vooral niet als hij zich zou neerleggen bij een kleiner Syrië dat vooral uit de dichtbevolkte gebieden in het westen bestaat.

Obama’s stok in combinatie met Russische druk kan Assad echter overtuigen dat hij het militair niet meer kan halen. De onzekerheid over wat Obama nu precies gaat doen, kan de dreiging verhogen. Want niemand weet nu hoe groot die stok zal zijn. De resolutie die hij wil laten goedkeuren door het Amerikaanse Congres, geeft hem toestemming om met militaire middelen op te treden, niet alleen tegen het gebruik van “chemische of andere massavernietigingswapens”, maar ook ervoor te zorgen dat die niet in de handen vallen van “terreurgroepen, staten of andere actoren”. Dat zou erop kunnen wijzen dat men zich binnen de administratie realiseert dat een paar raketten sturen niet zal volstaan om het gewenste doel te bereiken – en dat doel is niet alleen optreden chemische wapens, maar ook Assad tot onderhandelen dwingen.

Kortom...

Wat gaat er om in het hoofd van Barack Obama? Wellicht dit. Hij zag de afgelopen dagen ondanks alle stoere retoriek, de steun voor een militair optreden op korte termijn steeds kleiner worden. Hij valt daarom terug op zijn eerste basis: zijn grondwettelijke macht als president, hem verleend door het Congres. Hij kan op die manier een stok creëren die groot genoeg is om de strijdende partijen naar de onderhandelingstafel te dwingen, en zich tegelijk redelijk genoeg tonen om Rusland overstag te doen gaan. Het gezichtsverlies op korte termijn, neemt Obama erbij.

Het is een grote gok, daarover is iedereen het eens. Maar waar ook iedereen het over eens is, is dat je beter een Amerikaanse president hebt die gokt op basis van dit soort ingewikkelde overwegingen, dan één, zoals George Bush, die gokt terwijl hij dit soort ingewikkelde overwegingen negeert.


(De auteur is VRT-journalist. Hier vindt u de facebookpagina van de redactie van “In het spoor van Rudi Vranckx”)