De Wever wikt, Beke beschikt - Carl Devos

De voorbije week trok een bizar debat over de Vlaamse Wetstraat: wie wil in 2014 premier worden? Het antwoord: (voorlopig) niemand. De voorzet kwam van Kris Peeters. Hij waarschuwde eerder voor opkomende verkiezingskoorts, maar wakkerde die zelf aan door zijn ongevraagde mededeling dat hij geen premier wil worden.
labels
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

De gebruikswaarde van die boodschap is beperkt tot 24 mei 2014. Er is een tijd voor, er is een tijd na. Vanaf 25 mei 2014, de politieke herijking, gaan veel tellers weer op nul. Dat hebben we in 2010 geleerd. Maar dat neemt niet weg dat wat nu wordt gezegd veel leert over hoe partijen hun aanloop naar dat kantelmoment nemen.

De afgelopen dagen hebben tal van slimme mensen geprobeerd om de zoveelste zet op het – nu al vermoeiende – strategische schaakbord te duiden. Dat leverde heel wat interessante inzichten op. Maar deze stratego op hoog niveau leerde ook dat de meesters van dit spel te verslaan zijn: N-VA werd deze week op punten geklopt. Door Kris Peeters. De Peeters die vanuit het verre China laconiek op de vraag van de grootste oppositie van het land, om dit land te leiden, kon zeggen: daar ben ik niet mee bezig, neen. Ik ben problemen aan het oplossen. Ik heb trouwens zonet mijn handtekening gezet onder een nationaal voetbalstadium met atletiekpiste. Op dat moment is van geen tel dat die piste er misschien nooit komt. Wat telt is: ‘the MP rules’. Maar wat we nu meemaken, is niet meer dan een schijngevecht, een perceptieslag.

IJdelheid

Moet iemand denken dat Peeters nu in geen geval premier zou worden? Neen. Dat is nog altijd mogelijk, zoals het ook zeer mogelijk is dat Di Rupo er genoeg van heeft en dat hij en de PS – zeker bij verlies – niet langer al die linkse tegenwind in Franstalig België willen trotseren. De MR – een essentiële bondgenoot voor De Wever als hij België tegen de PS wil gebruiken, zoals hij vandaag in De Tijd zegt – laat bijna elke dag haar interne verdeeldheid zien en de PS zal een MR-premier simpelweg niet tolereren, zodat de 16 wel eens voor een Vlaming kan zijn.

Het minister-presidentschap mag dan wel flink zwaarder geworden zijn, zeker vanaf 2014, er lijkt in de Wetstraat nog altijd meer prestige aan het premierschap te hangen. Dat streelt de ijdelheid. Als de stenen juist vallen is het zeer denkbaar dat Peeters naar de 16 gaat en dan kan bijvoorbeeld Crevits of Beke de Vlaamse regering leiden. Niets ligt vast.

Zelf gekozen underdogpositie

Dat de N-VA zo domweg in de – misschien niet eens opzettelijk geopende – val van Peeters is gestapt, mag evenwel verbazen. ‘Als Peeters het niet doet’, vroegen velen zich af, ‘wie dan wel’? Normaal heerst dan stilte, zoals ook Beke niet wil zeggen of hij met N-VA mét confederalisme in een regering stapt, terwijl het antwoord eigenlijk ‘neen’ zou moeten zijn. Maar CD&V wil N-VA uit haar zelfgekozen underdogpositie duwen. En zie: plots zei De Wever zelf wat hij wilde. Hij zweeg niet, maar vertelde precies wat CD&V hoopte: een versie van ‘met Kris is het goed’. Dus ook: ‘wij hebben niemand’.

Eerder hebben de klassieke partijen N-VA al in de verdediging geduwd door hun mededeling dat er in 2014 niet over staatshervorming wordt gesproken. Sindsdien sukkelt N-VA met haar confederale ambities, die de snelste weg naar algemene oppositie lijken te worden. N-VA vond daar tot nu toe duidelijk geen gepast antwoord op. Voorlopig moeten geïnteresseerden het stellen met uitstel: vanaf volgend jaar moet alles duidelijk worden. Dat is voor kiezers, die zelfs dan nog niet met verkiezingen bezig zullen zijn, misschien ruim op tijd. Maar voor de Wetstraatwatchers, die tegen dan al lang het beeld van partijen hebben opgemaakt, komt dat laat. En bovendien: wie nu A zegt (we steunen Peeters) en straks na kritiek B zegt (toch een eigen kandidaat) komt als een draaikont over: de fundamentele strategie van N-VA lijkt dan gebaseerd op perscommentaren. En dat voor een beginselvaste partij.

Dus moest er snel bijgestuurd worden. En dat gebeurde vandaag vakkundig in De Tijd. CD&V vindt het ongepast om een premier voor te stellen – inderdaad historisch – gezien haar electorale positie in de federale arena. Maar diezelfde score hindert haar niet om een kandidaat-minister-president voor te dragen. Want op beide niveaus – peilingen splitsen zich niet op – ligt N-VA mijlenver voor. CD&V is dus niet consequent. Maar de N-VA van "Terzake" deze week is dat ook niet (dat is een wat andere N-VA van De Tijd van vandaag). Zij zal wellicht de grootste partij zijn, dus mag zij twee namen naar voor schuiven, gezien ze dat ook van anderen verwacht.

Deze week verklaarde De Wever in "Terzake" dat hij Peeters zou steunen naar de 16. De Wever zei toen niet dat hij daar een N-VA’er en niets anders wil, als hij federaal meedoet. N-VA is de grootste partij met de grootste ambities voor dit land. Het zou dus logisch zijn mocht zij de ambitie hebben om die regering te leiden. Maar De Wever wil niet weg van Antwerpen, kon ook geen andere N-VA’er bedenken en verwacht dat anderen hun kastanjes uit het vuur halen.

Rebus sic stantibus

Blijkbaar verwacht N-VA dat Peeters dan maar de confederale omslag van N-VA zal uitvoeren, als een soort van eeuwige speelbal van de grotere N-VA van wie zijn regering zou afhangen. Niemand gelooft dat de N-VA echt zoveel naïviteit bij Peeters veronderstelt. Bij N-VA-militanten klinkt het dat ze geen premier kunnen leveren omdat ze geen familiepartner aan de andere kant van de taalgrens hebben. Als een premier van de N-VA nooit voldoende steun zou hebben, waarom hun ambitieuze programma dan wel?

Bovendien geeft die uitleg vooral de indruk dat de N-VA simpelweg geen zin heeft om de Wetstraat 16 te bemannen, wegens de electorale prijs die dan betaald moet worden. Dus ziet N-VA zichzelf liever dan de Vlamingen, die ze zo een betere – dixit N-VA – (confederale) staat onthoudt? Enzovoort. Kortom: de mankementen in de N-VA-strategie stapelen zich op. Ooit sijpelt dat bij de gemiddelde kiezer door.

Maar zie, in De Tijd blijkt dat De Wever de moeilijkheden in de huidige N-VA-strategie niet meer kan laten liggen, want de concurrentie maakt er teveel gebruik van. De Wever geeft nu mee dat N-VA wel met een eigen kandidaat zal komen, niet hijzelf. Bij dat laatste blijft de kritiek dat hij het risico niet zelf durft nemen, om niet af te gaan. Het klopt dat De Wever deze week in "Terzake" ook liet vallen dat later nog zal blijken wie N-VA zelf naar voren schuift, maar dat was niet de boodschap die bleef hangen, wel dat hij Kris Peeters zou steunen om de 16 te bereiken. Hij had immers ook kunnen zeggen: gezien onze ambities steunen wij enkel onze kandidaat-premier, Peeters wil geen confederalisme dus kunnen we hem niet steunen. In die steun voor Peeters lazen sommigen ook het geringe enthousiasme van De Wever voor het confederalisme als voorafgaandelijke voorwaarde voor regeringsdeelname.

En dus zegt hij vandaag in De Tijd op de vraag ‘Komt de N-VA met een kandidaat-premier?’: “Het lijkt me dat we dat vandaag, rebus sic stantibus, moeten doen. Maar ik benadruk: rebus sic stantibus - als de omstandigheden gelijk blijven. En ze kunnen veranderen.” Dat ligt niet buiten de lijn van wat hij in "Terzake" zei, maar het is wel veel explicieter en dus opmerkelijker. Maar zelfs al haalt de N-VA 30%, wat heel veel zou zijn, en heeft ze een kandidaat-premier, dan nog moet De Wever eerst bellen naar Wouter Beke en Kris Peeters.

CD&V beslist

De manier waarop Peeters & co het deze week speelden is leerrijk voor wat komen zal. Dit kleine verhaaltje toont ook dat ze bij CD&V niet veel lessen te leren hebben in geopolitiek. In Vlaanderen zal de centrale verkeerstoren van de dubbele formatie in 2014 waarschijnlijk opnieuw in het hoofdkwartier van CD&V staan. Kris Peeters en Wouter Beke zullen ook dan spelverdelers zijn. In 2014 is CD&V in elk realistisch scenario deel van de federale en Vlaamse regering. Dat geldt ook voor Open VLD, gezien een regering van CD&V, SP.A en Groen niet meteen verwacht wordt. Zowel voor een klassieke tripartite als voor een "Antwerpse coalitie" zijn CD&V en Open VLD onmisbaar. Het verschil tussen beide coalities is: N-VA.

De score van N-VA heeft een zeer grote invloed op de vraag welke combinaties na 2014 in Vlaanderen mogelijk zijn, maar de beslissing wordt genomen door CD&V. Stel dat N-VA een monsterscore van 30% of meer haalt, dan nog moet CD&V beslissen of ze met de partij van De Wever vijf jaar in het bestuur trekt. De precieze score van N-VA is evenwel niet het belangrijkste voor haar rol na 2014. Wat ter zake cruciaal is, is de vraag hoezeer ze haar confederalisme als voorwaarde stelt voor regeringsdeelname. Afhankelijk van die vraag vergroot of verkleint de speelruimte van CD&V. Zonder confederalisme kan N-VA vrijer bewegen, maar het zal weer CD&V zijn – cfr. Antwerpen 2012 – die moet beslissen of de Antwerpse coalitie er dan komt. En die centrale positie is niet nieuw.

3 dagen

Leest u even mee in een kort stukje belangrijke vaderlandse geschiedenis. We schrijven juli 2011. De falende formatie is ruim een jaar oud. Op 8 juli kopt De Standaard: "Zonder compassie".

Op de cover staat in dikke letters: ‘Bart De Wever geeft de formatiepoging van PS-voorzitter Elio Di Rupo het genadeschot. De Belgische systeemcrisis houdt aan, niemand ziet een uitweg.’ Op bladzijde 7 van die dag, een interview met Wouter Beke, die antwoordt op de vraag ‘zal men opnieuw proberen CD&V van de N-VA los te weken?’. Beke zegt: ‘Men mag altijd proberen, maar dat is zinloos’. Daags nadien, op de cover De Standaard van zaterdag 9 juli 2011. Alexander De Croo: ‘Nu moeten we onderhandelen zonder de N-VA’. De Croo werpt niet voor het eerste die piste op, maar voorlopig kan niets bewegen. Dat verandert evenwel als CD&V groen licht geeft.

Op de cover van 11 juli 2011 zeggen dikke letters: ‘CD&V legt druk bij Di Rupo’. En prominent afgedrukt staat de historische ommekeer: ‘Beke biedt Di Rupo laatste kansje. CD&V zet nu toch de deur op een kleine kier voor onderhandelingen zonder de N-VA. Maar de lat ligt wellicht te hoog voor formateur Elio Di Rupo.’

De lat lag niet te hoog. De ballast uit de nota Di Rupo (verzwakking van de taalwetgeving in Brussel, tweetalige kieslijsten in Brussel, federale kieskring en goedkeuring van het Minderhedenverdrag) die Beke weg wil, vormt geen groot probleem. Dat wisten zowel Beke als Di Rupo. Tussen de quote van Beke op 8 juli en de cover van 11 juli zitten: 3 dagen. Drie dagen waarin de formatie een fundamentele ommekeer kende.

Die kwam er niet zomaar, het rijpingsproces was een jaar aan de gang, maar hier telt: de beslissing daartoe werd genomen in het CD&V-hoofdkwartier, door Beke en Peeters.

Zij waren de ultieme spelverdelers die de formatie in 2011 fundamenteel deden kantelen. Dat zal in 2014 wellicht niet anders zijn.

(De auteur is hoogleraar politieke wetenschappen in Gent.)
 

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.