Biënnale Istanbul 2013: "Mama, ben ik een barbaar?"

Sinds de massale straatprotesten in juni tegen de regering-Erdogan is het nooit echt rustig geworden in Turkije. Ook de tweejaarlijkse Biënnale van Istanbul, het grootste kunstenfestival van het land, ontsnapt daar niet aan.
Servet Dilber

Het afgelopen weekend vond de opening van de 13e Biënnale van Istanbul plaats tegen een achtergrond van clashes tussen de politie en betogers tegen het beleid van de regering-Erdogan. De gasten van de kunsthappening moesten slalommen tussen cordons oproerpolitie en proefden wellicht ook het traangas dat de inwoners van Istanbul de laatste maanden zo vaak te slikken kregen.

Het is duidelijk dat de Biënnale inspiratie haalt uit het ongenoegen dat leeft in Turkije, maar net zo goed is de happening daarvan het slachtoffer. De autoriteiten verbanden de kunstmanifestatie naar indoor venues, weg van de publieke ruimte die zo gecontesteerd wordt in Turkije.

Maar de Biënnale deed ook aan zelfcensuur. Curator Fulya Erdemci nam de beslissing tot een tactische terugtrekking van straten en pleinen uit vrees voor nieuw geweld. Dat is pijnlijk, want de straatprotesten zijn net een aanklacht tegen een neoliberaal beleid dat de openbare ruimte en stadscentra overdraagt aan speculanten en grootkapitaal, en dissidentie niet tolereert.

De Turkse kunstenaarsscène was dan ook nauw betrokken bij de bezetting van het Gezi Park in Istanbul, wat in juni de aanleiding vormde tot landelijke protestacties.

Welgemeende "fuck you" in de richting van de autoriteiten

De gevolgen van de gedwongen verhuis van de Biënnale, weg van de straten, zijn groot. Het Nederlands Rietveld Landscape had een "larger than life"-installatie bedacht voor een met sloop bedreigd cultureel centrum op het Taksimplein, maar moet het stellen met een maquette in een depot.

Andere deelnemers hebben daar minder problemen mee. Halil Altindere laat in een videoclip zigeunerjongeren rappen over de afbraak van hun wijk en de daaruit volgende ontworteling van hun gemeenschap. Het is een welgemeende "Fuck You!" in de richting van de autoriteiten, inclusief een politieman die in elkaar geslagen en levend verbrand wordt.

In een andere installatie worden kapitaal, macht, media en politiek geplot op een kaart van Istanbul en gelinkt aan de gedwongen verhuis van de lokale bevolking, wat duidelijk maakt dat de sociale afbraak gebeurt in opdracht van een relatief kleine groep mensen.

In een videopresentatie toont de Duitse kunstenaar Hito Steyerl aan dat een van de sponsors van het festival ook belangen heeft in de wapenindustrie.

Servet Dilber

Kunst met een boodschap in een doosje

De tweejaarlijkse happening dreigt trouwens zelf slachtoffer te worden van het fenomeen van de gentrification van het stadscentrum van Istanbul. Antrepo 3, een oude havenloods aan de Bosporus, is het zenuwcentrum van de Biënnale.

Binnen enkele jaren moet op die locatie een vijfsterrenhotel annex winkelcentrum staan. Kunstenaar Ayse Erkmen begroet bezoekers aan Antrepo 3 met een installatie waarbij een gekleurde wrecking ball duidelijk maakt dat het gebouw zal verdwijnen.

De actualiteitswaarde van de 13e Biënnale van Istanbul is meteen ook haar achillespees. De kritiek luidt dat ze zich heeft laten ringeloren. De straatprotesten in juni waren een onvoorstelbare uiting van creativiteit.

Onder de moeilijkste, zelf levensbedreigende, situaties lieten de (voornamelijk jonge) Turken hun stem horen. Het bekendste voorbeeld daarvan was de "Standing man" van een Turkse choreograaf, wiens act om urenlang zwijgend stil te staan wereldwijd navolging kreeg.

In de huidige omstandigheden in Turkije wordt stilstaan, een gezamenlijke maaltijd nuttigen of een boek lezen in een met afbraak bedreigd park beschouwd als een daad van protest. De Biënnale 2013 is daarvan een flauw afkooksel. Het is kunst met een boodschap, maar wel in een doosje.

De 13e Biënnale van Istanbul, nog tot 10 oktober, op verschillende locaties in de stad. Meer info: 13b.iksv.org/tr