Alle studenten buiten! – Klaas Vansteenhuyse

Minister Smet wil in 2020 jaarlijks zowat 15.000 studenten uit het hoger onderwijs in het buitenland zien. Dat betekent 33% van hen die dat jaar afstuderen. Met dit nieuwe plan, Brains on the Move, is hij ambitieuzer dan de doelen van Erasmus+, het nieuwe onderwijsprogramma van de Europese Commissie dat in januari start.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Het is de eerste maal dat de overheid een dergelijk omvattend plan voorlegt met internationalisering als focus. Dat mag ook wel, meer dan 25 jaar na de start van het iconische Erasmusprogramma. Veel van onze afgestudeerden mogen dan nog wel onder de kerktoren een job en een leven vinden, de globalisering is ook daar merkbaar geworden.

Internationale ervaring voor elke student

Als het over vertrekkende studenten gaat kon het plan best wat ambitieuzer. Alle studenten buiten moet hier het devies zijn. In onze instelling, bijvoorbeeld, willen we nu al mikken op een internationale ervaring voor elke student. Kan de Vlaamse samenleving zich trouwens een beperktere doelstelling dan 100% veroorloven?

Uit de discussies in de laatste weken rond het hoe en waarom van onderzoek in universiteiten en hogescholen kan duidelijk afgeleid worden dat het hoger onderwijs relevant(er) wil zijn voor de samenleving. We kunnen in die samenleving best meer creativiteit, zelfstandigheid, talenkennis of out of the box denken gebruiken. De economische en socio-politieke uitdagingen zijn groot genoeg. Dus moet je alle studenten kunnen confronteren met hoe het elders verloopt. Kritisch kijken naar zichzelf en anderen vergt nu eenmaal oefening in de praktijk. Een internationale ervaring kan dat teweegbrengen. De lat mocht dus best hoger.

Te weinig bijkomende middelen

Maar hiermee zijn we dan toch verzand in een discussie die we niet willen voeren. Er is een vooringenomenheid dat het eenvoudigweg opkrikken van cijfers een probleem aanpakt zonder het waarom ervan goed te onderbouwen. Gewoonweg meer studenten wegsturen is te simpel. Het plan stelt terecht dat internationale mobiliteit duidelijke leereffecten moet bekomen. Mobiliteit heeft een impact op de persoonlijke competenties, interculturele competenties, taalbeheersing, het wereldburgerschap en ook de specifieke vakkennis van de student. Daar staan we helemaal achter.

In de concretisering hiervan valt het plan toch snel weer terug op scherp meetbare doelstellingen. Te veel gelijkaardige plannen en publicaties lijken van een positief effect uit te gaan zolang maar het aantal mobiliteiten stijgt. Dat klopt niet. Er moet naast die meetbare doelstelling bijzonder veel aandacht besteed worden aan een degelijke voorbereiding, begeleiding en nazorg van de mobiliteit. Daarvoor zijn te weinig bijkomende middelen in het plan voorzien.

Het mattheuseffect vermijden

Er is nog een andere valkuil van het cijfermatig benaderen van mobiliteit. Recent onderzoek naar ‘internationalisering’ binnen de Associatie KU Leuven bij meer dan 1000 studenten wijst uit dat in mobiliteit van studenten het mattheuseffect een niet te onderschatten rol speelt. Een derde van de vertrekkers kreeg de smaak voor interculturaliteit, enige taalvaardigheid en enkele internationale ervaringen al van thuis mee.

Volgens het ICOM-project is dat percentage beduidend hoger dan bij de niet-vertrekkers. Deze studenten pikken dus sneller de opportuniteiten op die hen geboden worden door een International Office. Bovendien blijken deze studenten ook een sterker maatschappelijk engagement te hebben, voor vertrek. Hun buitenlandse ervaring versterkt al deze factoren. Uitstekend, maar wat doen we dan voor die resterende 2/3 die niet naar het buitenland vertrekken?

De minister mikt op meer beurzen om dit probleem te ondervangen. Hij gaat ervan uit dat het financiële de grootste drempel vormt om al dan niet te vertrekken. Hierbij mikt hij expliciet op “ondervertegenwoordigde doelgroepen”. Echter, diverse Europese studies tonen keer op keer aan dat het financiële aspect nooit het eerste probleem vormt.

Studenten hebben eerder schrik voor het onbekende, verwijzen naar hun angst om sociale relaties te verliezen, hun beperkt vertrouwen in hun talenkennis, of ze kijken erg op naar wat hun docent hierover zegt. Die voorbeeldfunctie van de docent is niet uitgewerkt in het plan. Het multiplicatoreffect dat een enthousiaste, of schouderophalende, docent kan hebben wordt onderschat.

Studenten binnenhalen

‘Brains on the Move’ mikt ook op meer buitenlandse studenten in Vlaanderen. Daar ligt nog heel wat potentieel. In de Angelsaksische landen zijn deze studenten de ‘cash cows’ van het hoger onderwijs geworden. Europese afspraken en de Vlaamse traditie van lage inschrijvingsgelden verhinderen die uitwassen in Vlaanderen.

Vreemd genoeg lijken hogere inschrijvingsgelden voor buitenlanders als synoniem van hoge kwaliteit opgevat te worden. Een verlaging in Denemarken leidde enkele jaren terug niet tot meer studenten, integendeel. Interessant genoeg is het Duitsland dat in absolute getallen de meeste studenten uitstuurt, terwijl Engeland zelf onderaan de lijst bungelt. Engelse studenten zijn procentueel gezien bij de minst mobiele in Europa.

In Vlaanderen is de stijging van het aantal buitenlandse studenten een relatief nieuw fenomeen. In 2011 waren er al 12.220 studenten met een andere nationaliteit die in Vlaanderen een diploma probeerden te behalen. Dat is zowat 12% van de totale groep. Omdat de meesten onder hen geen verhoogd inschrijvingsgeld betalen en hun ouders niet bijdroegen aan ons onderwijs via belastingen zou je kunnen stellen dat ze wegen op het onderwijsbudget. België heeft natuurlijk op zijn beurt ook dergelijke ‘free-riders’ in het buitenland. Hun aantal wordt ondertussen op minstens 12.000 geschat maar goede cijfers ontbreken. Het is dus een nuloperatie waar we op andere vlakken wel bij winnen.

Internationaal netwerk

Onze jongeren doen zo boeiende ervaring op in het buitenland en bouwen een internationaal netwerk op. De inkomende internationale studenten brengen de Vlaamse economie indirect heel wat op. Studenten worden bezocht door familie en vrienden, leveren gratis reclame en spenderen zelf in de stad waar ze verblijven.

De waarde van de internationale studentenmarkt in de VSA, weliswaar de grootste ter wereld, wordt op bijna 23 miljard dollar geschat. De return op langere termijn is nog groter. De belangrijke groei van de Duitse export wordt deels toegeschreven aan het enorme netwerk van honderdduizenden alumni in diverse groeilanden die Duitsland in het laatste decennium opleidde. De campagne heette toepasselijk ‘Make it in Germany’.

Nederland kiest hierin voor de vlucht vooruit. Het land telt 87.000 buitenlandse studenten in het hoger onderwijs. Een advies van de Sociaal-Economische Raad toont aan dat wanneer één op de vijf buitenlandse studenten na zijn studie in Nederland blijft werken, dit de schatkist 740 miljoen euro kan opleveren. De buitenlandse studenten zijn er bovendien hard nodig om tekorten op de arbeidsmarkt op te vangen. Een belangrijke voorwaarde is dan wel dat er harder aan een onthaalbeleid gewerkt wordt. Ook moet de zogenaamde Erasmus-bubble waarin heel wat internationale studenten terechtkomen doorprikt worden.

Internationale studentenmobiliteit is maar een top van een ijsberg. Internationalisering is ondertussen niet meer weg te denken in het (hoger) onderwijs, maar evenmin uit onze economie en dagelijks leven. Brains on the move is een goede stap verder. Nu nog een overkoepelend Vlaams beleid waar we het verschil mee willen maken.


(De auteur leidt het International Office van KHLeuven.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.