Kiezen tussen 29 kleinere partijen

34 partijen dingen op 22 september bij de Duitse parlementsverkiezingen naar de gunst van de kiezer. Naast de grote SPD, CDU/CSU, FDP of Die Grünen zijn er ook partijen met extreemlinkse of extreemrechte ideologieën, christelijke fundamentalisten, grappige en anarchistische bewegingen of ook partijen voor dierenrechten en uiteraard ook verschillende eurosceptici. Weinigen onder hen hebben kans over de kiesdrempel van 5% te komen.

Duidelijke kansen heeft de extreemlinkse partij Die Linke. De voormalige internetpartij Die Piraten en ook rechtse partijen zoals NPD, Die Republikaner (REP) of DVU zullen wellicht de kiesdrempel niet halen. Nieuw in de Duitse partijenlandschap zijn de eurosceptici van de AfD. Laten we even kijken wie deze kanshebbers, nieuwkomers of verliezers kunnen zijn.

Die Linke

Zeker verkozen raken de min of meer extreemlinksen van Die Linken, een beweging bestaande uit voormalige Oost-Duitse communisten, extreemlinkse West-Duitsers en ontgoochelde SPD-kiezers, die de roeping van hun “oude dame” SPD om zich in het centrum te nestelen, nooit geaccepteerd hebben. Bij de laatste Duitse parlementsverkiezingen behaalde Die Linke ruim 12% van de stemmen en raakte zonder problemen in de Bundestag. Maar sindsdien gaat het neerwaarts: in het najaar 2011 hadden ze nog maar net de helft van hun kiezers achter zich. Nu staan ze bij de actuele peilingen tussen 7 en 9%.

Hun probleem is de strijd om de leiding van de partij. Nadat de voormalige SPD-voorman Oscar Lafontaine zich als fractie- en partijvoorzitter had teruggetrokken, kwam in mei 2011 met de dubbelspits Gesine Lötsch en Klaus Ernst een nieuwe leiding aan de top van Die Linke.

Daarmee begon alle ellende en nog tot vandaag wordt er een bikkelharde strijd gevoerd. Ondertussen pikten de Duitse media dit thema graag op en ontstond de perceptie dat de partij alleen nog met zichzelf bezig was. In april 2012 kwam Lafontaine na zijn korte ziekteverlof weer terug en Lötsch en Ernst waren vergeten. De oorlog tussen vooral West-Duitse fundamentalisten en Oost-Duitse hervormingsgezinden brak weer uit.

Nieuw elan?

Intussen staat er met volksvertegenwoordigster Katja Kipping uit Saxen en de vakbondsman Bernd Riexinger uit Baden-Württemberg een nieuw duo aan de top van de partij. Bij de aanstaande verkiezingen wil Die Linke zich als enige echte sociale competentie en kracht voor de arbeider profileren. Maar de jongste peilingen laten zien dat de kiezers niet meer echt in hun sociaal profiel geloven.

Door hun nu al zekere directe mandaten uit Oost-Duitsland zullen ze wel zeker verkozen raken. Maar of ze in een meerderheid van een “Rot-Rot-Grüne” coalitie mogen stappen, is erg onzeker, omdat de basis van SPD en Die Grünen dat maar met grote moeite zou slikken. Maar Die Linke sluit ook niet uit “Rot-Grün” tussen SPD en Die Grünen in het bondsparlement te tolereren, dus te steunen. Dat herhaalt Katja Kipping bij iedere gelegenheid. Zij gelooft ook vast dat “Rot-Rot-Grün” een optie voor de coalitiegesprekken na de verkiezingen blijft.

Maar met een groep van niet minder dan acht lijsttrekkers - Gregor Gysi, Sahra Wagenknecht, Dietmar Bartsch, Klaus Ernst, Caren Lay, Jan van Aken, Diana Golze en Nicole Gohlke - lijkt de interne strijd nog niet beslecht. Ook het feit dat de twee partijvoorzitters Katja Kipping en Bernd Riexinger niet tot de lijsttrekkers behoren, zet weer kwaad bloed.

Die Piraten

Ook Die Piraten staan er volgens de peilingen enkele weken voor de Duitse parlementsverkiezingen niet goed voor. En ook deze partij verliest haar geloofwaardigheid door interne perikelen over bestuur, leiding en doelstelling. Maar de piratenpartij gelooft in zichzelf en maakt duidelijk dat zij de enige partij is die competentie in het vak “Datenschutz” heeft.

Ze willen scoren met hun oorspronkelijke hoofditems rond het vrije internet en de bescherming van de burger tegen misbruik van door de overheid of anderen verzamelde persoonlijke gegevens. Ze hoopten ook munt te slaan uit de spionageaanvallen van de Amerikaanse geheime dienst NSA, maar dat helpt hen tot nu toe niet uit de rampzalige peilingresultaten te raken.

In 2011 en 2012 waren Die Piraten nog overtuigend in de regionale parlementen van Berlijn, het Saarland, Sleeswijk-Holstein en Noordrijn-Westfalen binnengetrokken. Maar of zij nu ook in de Bundestag raken, blijkt onduidelijk. Peilingen van midden augustus geven hun nog maar tussen 2 en 3%.

“Kompetenzpartei”

De bondsvoorzitter van Die Piraten, Bernd Schlömer, en Anke Domscheit-Berg, kandidate uit Brandenburg, zijn er zeker van dat hun programma de kiezers op 22 september kan overtuigen. Hun eisen voor een transparante politiek in Berlijn, van een register met alle lobbyisten, een minimumloon, een gedecentraliseerde productie van groene energie, bindende referenda voor Duitsland en de EU en (internet)neutraliteit lijken nogal populistisch en aantrekkelijk voor de kiezers.

Maar met hun ideeën voor het recht op asiel, vrijheid voor sekswerkers en hun klanten, bescherming voor alle vormen van levensgemeenschappen en een liberaliserende hervorming van de drugwetgeving hebben ze vele kiezers met een rechtser profiel blijkbaar al verloren.

Alternative für Deutschland (AfD)

Alternative für Deutschland, kort AfD, is een partij van en voor eurosceptici. Gesticht en geleid door wetenschappers, mensen uit de economische wereld, voormalige journalisten en vroegere leden van de traditionele partijen wordt de AfD ook weleens de “professorenpartij” genoemd. Voor hen zijn de Europese Unie en de eurozone overbodig en beschadigend voor Duitsland en zijn sterke economie. “Weg met die handel” is het credo en men eist een ordentelijke ontmanteling van de Europese toestanden, die in het verre en boze Brussel meer een dwangverband zouden zijn dan een politiek vehikel voor de mensen in Europa.

Leiders van de AfD zijn onder anderen kandidaat-kanselier Bernd Lucke, professor macro-economie aan de universiteit van Hamburg en voormalig raadgever bij de Wereldbank. Hij is, net zoals zijn partijgenoot Alexander Gauland, in een vroeger leven nog lid van de christendemocraten van de CDU geweest. Zij geven aan door hun partij vergeten te zijn. Allebei zijn ze al lang eurosceptici, maar de eurocrisis en de steun aan Griekenland en andere crisislanden in Zuid-Europa heeft hen nu echt geraakt.

Actief bij de AfD zijn ook de vroegere redacteur van de Frankfurter Allgemeine Zeitung, Konrad Adam, en de onafhankelijke financieel journalist en auteur Roland Klaus. Voor hen is de EU ondemocratisch, niet legitiem en er ontbreekt een duidelijke gemeenschappelijke Europese cultuur. Van een “staat Europa” is er evenmin sprake.

Rechtspopulisten met een sleutelrol?

Ondertussen heeft de Alternative für Deutschland wel haar maagdelijkheid verloren. Critici stellen vast dat tussen de stichters van de “Professorenpartei” voormalige en ook prominente leden van rechtse en populistische partijen zitten. Ook deze AfD-leden staan voor meer democratie en participatie van het volk in Duitsland en Europa, maar daarnaast ook voor een beetje antisemitisme, racisme, chauvinisme tot biologisme. Bij hun manifestaties zijn er ondertussen ook duidelijk aan hun kleren herkenbare neonazi's te vinden, en de pers en politici van andere partijen zijn vaak het doelwit van harde taal.

De stichters grijpen tot nu toe niet in en de oude slogan van de val van de muur en het einde van de DDR, “Wir sind das Volk”, wordt maar al te vaak ook onder de vlag van de AfD gescandeerd bij rechtse demonstraties tegen asielcentra (zoals recentelijk in Berlijn voor een centrum met oorlogsvluchtelingen uit Syrië en Afghanistan). In Hamburg stelt zich de AfD ook als alternatieve partij voor de burgerij voor. Maar hier stoot de deelname van AfD-leden aan rechtse acties op onbegrip. Onverstandig zijn in de ogen van velen ook de tegenstrijdige opvattingen over de democratie: sommigen willen bvb. in verband met de EU méér democratie, anderen willen juist minder invloed van de stem van het volk. Ook al zeggen zij: “Wir sind das Volk”.

Volgens de jongste opiniepeilingen stranden de AfD'ers op 22 september onder de kiesdrempel van 5%. Manfred Güllner, de voorzitter van het gerenommeerde Duitse opiniepeilingsinstituut Forsa, gelooft dat de AfD probeert munt te slaan uit de alledaagse angsten van de burgers. Maar zelfs na de jongste opmerkingen van de Duitse minister van Financiën, Wolfgang Schäuble (CDU), over nieuwe noodzakelijke hulp aan Griekenland – toch hét thema van de Alternative für Duitsland – stijgen de cijfers voor deze beweging niet echt.

Mengelmoes aan rechtsextremen

De bekendste rechts-radicale partij in Duitsland is de Nationaldemokratische Partei Deutschlands, NPD. Zij zijn tot de bondsverkiezingen op 22 september toegelaten omdat zij verkozenen in sommige “Länderparlamente” hebben, bvb. in Oost-Duitsland. Zij scoren met de vrees voor buitenlanders, vluchtelingen en een multiculturele maatschappij.

Met slogans zoals “Maria ipv. Scharia” of “Geld voor oma ipv. Sinti & Roma” spreken zij vaak uit de ziel van sommige burgers. Hun tweede grote thema, de anti-EU- en anti-euro-houding, zijn ze aan de Alternative für Deutschland (AfD) kwijtgeraakt. Net daarom hebben ze hun racistische kant weer wat scherper gemaakt en kort voor de verkiezingen demonstreren ze weer voor asielcentra en opvangcentra voor vluchtelingen.

De tweede grote rechts-radicale Duitse partij zijn de Republikaner. Ze is gesticht in de jaren 80 van de vorige eeuw door streng conservatieve CDU-leden en ex-soldaten en wil niets met andere rechtse partijen te maken hebben. Ze hebben duidelijk afstand van de NPD genomen, wat hun leden en stemmen kost. In enkele gemeenten, vooral in het zuiden van Duitsland, hebben ze verkozenen. Jongeren trekken ze niet meer aan en daardoor verliezen ze aan bodem en aan attractiviteit.

In 2012 is een nieuwe rechts-radicale partij in Duitsland ontstaan: Die Rechte. Gesticht door vroegere leden van de ondertussen uiteengevallen Deutsche Volksunion (DVU) probeert Die Rechte als echte partij geaccepteerd te worden, als een partij die niets met de deels verboden “Kameradschaften” te maken heeft. Medestichter Christian Worch, een bekende rechtse politicus, ziet deze beweging ergens tussen de NPD en de zogenoemde “Pro-bewegingen”. Deze vooral lokaal of regionaal opkomende bewegingen (bvb. Pro-Köln, Pro-NRW) kanten zich tegen de islam, de bouw van moskeeën en de multiculturele samenleving in Duitsland.

Geen enkele rechts-radicale partij in Duitsland kan voldoende kiezers aan zich binden om over de 5%-drempel te komen. Onder elkaar zijn ze verdeeld en ze kunnen zo geen vuist maken. Nochtans hebben ze meestal dezelfde items en invalshoeken. Wat hen lokaal en regionaal in Oost-Duitsland mag lukken, zal federaal onmogelijk zijn. Dat laten alle opiniepeilingen zien.