De Nieuwe Culturele Revolutie - Stefan Blommaert

Ja, er is controle. Ja, er worden duizenden sites geblokkeerd. Ja, de deleteknop van de censor is ongenadig voor gevoelig geachte berichten. En toch kon het internet in China zich de voorbije jaren ontplooien tot een reusachtige speeltuin van het vrije woord. Twitter en Facebook zijn verboden, maar de Chinese tegenhanger Weibo vormde ondanks alle beperkingen een waardig alternatief.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Kritische ideeën en discussies floreerden (zolang niet werd geraakt aan het wezen van het systeem), online protest bracht ontelbare ecologische of sociale wantoestanden aan het licht, aanklachten tegen corrupte partijlieden werden legio. Technische middelen hielpen om blokkades te omzeilen, intellect en creativiteit werden ingezet om taboetrefwoorden te transformeren van censureerbare termen tot passabele – maar voor de goede verstaander nog altijd duidelijke – dubbele-bodembegrippen, heldhaftige bloggers trotseerden dreigementen en boekten successen.

"Geruchten"

Aan die relatieve vrijheid lijkt nu een einde te komen. De Chinese autoriteiten zijn sinds enige tijd bezig met een ‘campagne tegen geruchten op het internet’. Concreet komt het erop neer dat wie niet-geverifieerde berichten post via de sociale netwerken daar ook criminele verantwoordelijkheid voor draagt. De voorbije maanden werden over heel China honderden, misschien wel duizenden mensen opgepakt wegens het verspreiden van ongefundeerde praatjes.

Dat kan gaan van een loos bericht dat er ergens een vechtpartij aan de gang is tot een verzonnen verhaal over betrokkenheid van een fabrieksdirecteur bij fraude. De politie mag de verspreider van het gerucht naar believen ondervragen en dagenlang vasthouden. Later kan er nog een juridische procedure bijkomen, met een mogelijke gevangenisstraf van drie jaar als resultaat.

Monopolie uitgehold

Heel wat kleine garnalen belanden op die manier een tijdje in de politiecel, maar het zijn vooral de zogenaamde ‘Big V’s’ die worden geviseerd. V’s zijn bloggers die door de internetproviders zijn geverifieerd en officieel geregistreerd onder hun echte naam, waarna ze een vinkje achter hun username krijgen. Big V’s zijn de ‘opinion leaders’: bloggers en commentatoren met een groot aantal volgers op Weibo. En in China betekent dat… miljoenen. Big V’s met vijf of tien miljoen volgers zijn geen uitzondering, de toppers hebben er 100 of zelfs 200 miljoen.

Hun invloed is natuurlijk niet gering. Elk bericht dat ze tweeten wordt duizenden, tienduizenden of honderdduizenden keren geretweet. Dat is pas viraal. Maar het is ook beangstigend voor de communistische autoriteiten, die al jaren met lede ogen moeten aanzien hoe hun monopolie op informatieverspreiding alsmaar meer wordt uitgehold.

Nieuwe Culturele Revolutie

En dus is er een kordate nieuwe wending ingezet, die enkele weken geleden werd bekroond met een speech van president/partijleider Xi Jinping tot de propagandaverantwoordelijken van de partij, waarin hij hen opriep “een oorlog te starten om de publieke opinie voor zich te winnen, door de vorming van een sterk leger dat de nieuwe media moet heroveren.” Combattieve taal, die de ‘campagne tegen geruchten’ in een heel ander daglicht stelt. Want legale actie ondernemen tegen foute of malafide berichten is één zaak, maar de zo al beperkte vrije meningsuiting nog verder uithollen, dat is iets heel anders.

Veel aanhangers van openheid hier in China spreken dan ook van een nieuwe Culturele Revolutie, verwijzend naar de desastreuze periode in de jaren zestig toen al dan niet vermeende tegenstanders van het maoïstische regime genadeloos werden vervolgd. Anderen spreken dan weer van een nieuwe ‘anti-rechtsencampagne’, waarmee in de jaren vijftig de relatief liberale ‘honderd-bloemenbeweging’ werd neergeslagen. De tijden zijn veranderd natuurlijk en elke historische vergelijking loopt mank, maar het lijdt geen twijfel dat de partij verloren ideologisch terrein wil terugwinnen.

Niemand is ongenaakbaar

Het meest bekende slachtoffer van de anti-geruchtencampagne is de succesvolle Chinees-Amerikaanse zakenman Charles Xue. Hij werd opgepakt omdat hij een prostituee zou hebben ingehuurd. Op de sociale netwerken werd dat als drogreden afgedaan. Xue is immers een invloedrijke en kritische blogger met 12 miljoen volgers.

Enkele dagen geleden toonde de Chinese staatstelevisie de ‘bekentenis’ van Xue, waarin hij zei “onverantwoordelijk te zijn geweest door online negatieve informatie te hebben verspreid”. “Vrije meningsuiting heeft geen voorrang op de wet”, zo voegde hij er devoot aan toe. Weinigen geloven in de spontaneïteit van de verklaring. Het voorval doet denken aan de akelige hype van ‘zelfkritiek’ tijdens de Culturele Revolutie. En de boodschap is duidelijk: pas op met wat je zegt op het internet, niemand is ongenaakbaar.

Gebroken droom?

Na het vijfjaarlijkse Partijcongres in de herfst van vorig jaar werd druk gespeculeerd over de bereidheid van de nieuwe leiders om naast economische hervormingen ook geleidelijk aan meer politieke vrijheid toe te laten. Die hoop is de laatste tijd drastisch de kop ingedrukt. China blijft tot nader order een land waar alles wordt bepaald en gecontroleerd door de Communistische Partij. Een dissidente blogger met wie ik onlangs sprak formuleerde het zo: “Politieke hervormingen die door de partij zelf worden geleid, dat is onmogelijk. Het is bij voorbaat een gebroken droom. De enige mogelijke verandering in China zal van het volk moeten komen, niet van de partij.”

(De auteur is VRT-journalist en correspondent in China.)