Het Hoge Noorden en de klimaatverandering -Jan Balliauw

Ik moet even met mijn ogen knipperen om zeker te zijn dat ik niet droom. Op het centrale plein van Moermansk zit een meisje in T-shirt op een bank een ijsje te eten. Elders spelen jonge ouders met hun kinderen onder een stralende zon. “Binnenkort groeien er misschien mandarijnen aan onze naaldbomen,” zegt de jonge vader al lachend. Het is de tweede week van september en ik ben ruim tweehonderd kilometer boven de poolcirkel. Maar wat ik zie op straat doet me meer denken aan de Provence.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina
© VRT 2008 - Bart Musschoot

Het Noorden van Europees Rusland kent na een ongewoon hete en droge zomer, nu ook een warme nazomer. De hele week vergezelt de zon ons op onze trip door het hoge Noorden. Het weer is natuurlijk nog iets anders dan het klimaat. Je kan een koele zomer hebben terwijl het klimaat verder opwarmt. Maar de meeste mensen waarmee ik praat bevestigen wel dat ze voelen dat de laatste jaren de weerspatronen veranderen. Warmere winters, minder ijs op de rivieren en meren, rivieren en meren die minder water hebben in de zomer,… De Noordpool is dan ook bijzonder gevoelig voor de klimaatopwarming. De temperatuurstijging ligt hier veel hoger dan in de rest van de wereld (zoals blijkt uit deze animatie.

Geen zorgen

Niet dat de noorderlingen er wakker van liggen. “Je moet niet in paniek geraken en je aanpassen,” zegt de kranige 75-jarige adjunct-burgemeester van Lovozero, een dorpje op bijna 200 km van Moermansk dat leeft van de rendierteelt. Ze zijn hier natuurlijk wel wat gewend. Opwarming of niet, in de winter kan de temperatuur dalen tot min dertig, min veertig, en in de toendra staat ook meestal nog een stevige wind waardoor de gevoelstemperatuur nog veel lager ligt. Ook rendierhouder Nikolaj, die samen met zijn vrouw in totale afzondering leeft aan het meer van Lovozero, geeft wel toe dat de winters warmer worden, en de rivieren later bevriezen, maar hij lijkt er niet echt wakker van te liggen. Ook al bemoeilijkt het later dichtvriezen van de rivieren het verzamelen van de rendierkuddes die in de zomer vrij rondlopen in de toendra.

De Russen in het Noorden maken zich ook niet te veel zorgen over de klimaatopwarming omdat ze denken er beter van te worden. Door de snelle opwarming boven de poolcirkel, is de voorbije tien jaar op de Noordelijke IJszee het ijs in de zomer aanzienlijk verminderd. Er wordt soms gesproken over een ijsvrije Noordpool tegen het midden van de eeuw waardoor de wereld er een vijfde bevaarbare oceaan zou bij krijgen. Dat maakt het gebied economisch interessant. Rusland wil twee projecten prioritair ontwikkelen: de Noordelijke Zeevaartroute en de ontginning van de grondstoffen.

Schepen

De Noordelijke Zeevaartroute moet de afstand tussen Europa en Azië aanzienlijk verkorten. Moermansk, nu vooral een eindpunt van scheepvaartroutes, moet de draaischijf worden van die Noordelijke Zeevaartroute. Hoe minder ijs op de Noordelijke IJszee hoe minder tijd schepen over de afstand tussen Moermansk en de Beringstraat doen. Volgens directeur Smirnov van Atomflot, de eigenaar van de vloot krachtige Russische kernijsbrekers, kan in de beste omstandigheden het traject in een week afgelegd worden. De route is nog niet echt commercieel in gebruik omdat de nodige infrastructuur onderweg ontbreekt. Zo moeten enkele havens langs de kust nieuwe voorzieningen krijgen voor reddingsoperaties mochten schepen in de problemen komen. Toch werden dit jaar een goede vierhonderd vergunningen afgeleverd voor internationale transporten door de Noordelijke Zeevaartroute (vorig jaar deden maar 46 schepen de tocht).

Rusland wil ook de vele grondstoffen in de Noordelijke IJszee ontginnen. De exploratie is nog volop bezig, maar nu al is duidelijk dat het gebied grote gasvoorraden heeft. Op het Jamal-schiereiland wordt een nieuwe gigantische LNG terminal gebouwd (met de hulp van het Belgisch baggerbedrijf Jan De Nul). Moskou hoopt dat het zachter klimaat de exploitatie van die grondstoffen eenvoudiger zal maken. Maar het blijven technisch moeilijk te realiseren projecten. De ontginning van het Sjtokmanveld, 600 km ten noorden van Moermansk, is stilgelegd omdat het te duur is. De inwoners van Teriberka, aan de kust van de Barentszzee, was een gouden toekomst beloofd met de bouw van een LNG terminal voor Sjtokman. Het Sjtokman-consortium heeft er wel een nieuwe weg aangelegd maar die loopt dood. En hij is afgesloten. De inwoners van het langzaam wegkwijnende dorp zijn hun geloof in een verbetering van hun levensomstandigheden helemaal verloren. “Als je hier blijft, loop je een groot risico om aan de fles te geraken,” vertelt ons een laatstejaars leerling in de plaatselijke school. Die krijgt nog altijd steun van Gazprom en de groep bedrijven rond Sjtokman, maar de meeste leerlingen willen zo snel mogelijk weg.

Onzin

Vladimir Tsjoeprov, energiespecialist van Greenpeace, vindt de ontginning van de Noordelijke grondstoffen onzinnig. “Het gaat ons alleen maar geld kosten. De investeringen bedragen 500 miljard dollar,” vertelt hij me op zijn kantoor in Moskou, “we zouden dat geld beter steken in energiebesparingen. Rusland staat op de vierde plaats op de ranglijst van landen met de hoogste uitstoot van broeikasgassen.”

Greenpeace heeft van de strijd tegen de ontginning van de Arctische gebieden een prioriteit gemaakt. Om te waarschuwen tegen de zware milieugevolgen mocht er ooit iets mis gaan, probeerden enkele activisten vorige week een boorplatform van Gazprom te beklimmen. Het schip van Greenpeace, de Arctic Sunrise, werd daarop geënterd door de Russische veiligheidsdiensten. De actievoerders moeten zich nu in Moermansk voor de rechter verantwoorden voor piraterij.

Natuurlijke cyclus?

De Russen staan nog voor een andere uitdaging bij de ontginning van het hoge Noorden als we hun eigen wetenschappers mogen geloven. In het Marine Biologisch Instituut van Moermansk wordt mij enigszins triomfantelijk de kaart van de ijslaag op de Noordelijke IJszee getoond. De ijslaag is in 2013 ongeveer de helft groter dan in 2012, toen een historisch minimum werd bereikt. Volgens de wetenschappers is dat geen toeval. Zij zien een natuurlijke cyclus van afkoeling beginnen, die ongeveer 30 à 40 jaar zal duren. Klimaatverandering wordt volgens deze wetenschappers niet veroorzaakt door de mens, maar door deze natuurlijke cycli zoals veranderingen in zonneactiviteit. De wetenschappers in Moermansk staan in Rusland niet alleen met bevindingen, het is een vrij vaak gehoorde opvatting bij Russische klimaatwetenschappers. Als het ijs de komende jaren zou toenemen, wordt de ontwikkeling van het Arctische gebied er niet eenvoudiger op zoals de Russische overheid lijkt aan te nemen.

De opvatting van de Russische wetenschappers wordt evenwel niet gedeeld door de grote meerderheid van de klimaatwetenschappers. Voor hen is de toename van de ijslaag in 2013 geen trendbreuk, zoals de Russen zeggen. Het recente rapport van het VN klimaatpanel, dat vanmorgen in Stockholm werd voorgesteld, zegt voor 95% zeker te zijn dat de mens verantwoordelijk is voor de opwarming en spreekt daarmee de opvattingen van vele Russische klimaatwetenschappers tegen.

Het ziet er dus naar uit dat de ontginning van het hoge Noorden door zal gaan. Ook geopolitiek bekeken is het voor Rusland belangrijk dat het Arctische gebied aan belang wint. Het land is immers momenteel nagenoeg alleenheerser in deze regio. Het beschikt als enige in de wereld over krachtige kernijsbrekers die overal op de Noordelijke IJszee kunnen geraken. De Russische Noordelijke Vloot heeft als uitvalsbasis Moermansk. Als je in de regio van Moermansk reist, bots je geregeld op militaire installaties zoals een grote early warning radar en een grote luchtmachtbasis met lange afstandsbommenwerpers. NAVO-lid Noorwegen is niet ver af en van hieruit kan de VS snel worden bereikt met vliegtuigen en raketten.

Tot nu toe is een confrontatie evenwel uitgebleven. Het leek even in die richting te gaan toen de Russen in 2007 op de geografische Noordpool een vlag plaatsten op de bodem van de Noordelijke IJszee. Die symbolische daad moest de wereld de Russische claims op het gebied duidelijk maken. Maar binnen de in 1996 opgerichte Arctic Council zijn intussen al enkele afspraken gemaakt zoals over reddingsoperaties. En ook enkele grensgeschillen zijn al opgelost.

Als de voorspelde opwarming van de aarde doorgaat, en het ijs op de Noordelijke IJszee in de zomer verder afneemt, staan de bewoners van het hoge Noorden alvast grote veranderingen te wachten. Maar de mensen in deze barre regio koesteren voorlopig geen al te hoge verwachtingen. Ze weten ook als geen ander dat de grillen van de natuur moeilijk te voorspellen zijn.
 

(De auteur is diplomatiek redacteur en Ruslandkenner VRT Nieuwsdienst)