Eerste Europese boete voor België? - Hendrik Vos

Op donderdag 17 oktober staat er een opvallende zaak op de agenda van het Europese Hof van Justitie. De Europese Commissie vraagt voor het eerst om België een miljoenenboete op te leggen.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Europese boetes: er wordt vaak mee gedreigd, maar meestal komt het er niet van. De Europese Commissie en het Hof van Justitie hebben over het algemeen erg veel geduld met lidstaten die de regels overtreden. In het verleden werd amper een tiental keer effectief een boete opgelegd.
Maar nu vraagt de Europese Commissie voor het eerst om België een miljoenenboete op te leggen. Deze keer heeft het niets te maken met de begroting (dat gevaar is voorlopig afgewend). Het gaat om een Europese milieuwet uit 1991 over de zuivering van afvalwater. De lidstaten moesten hier in 1998 aan voldoen.

Hoe zit dat eigenlijk met Europese boetes?

Als Europa regels oplegt, is het uiteraard ook nodig dat die kunnen worden afgedwongen. Twintig jaar geleden kreeg het Hof van Justitie de bevoegdheid om boetes op te leggen aan lidstaten die de wetten aan hun laars lappen. Tot op vandaag zijn er nog maar tien boetes uitgevaardigd. Dat komt omdat het Hof en de Europese Commissie, die de zaak aan het Hof moet voorleggen, over het algemeen erg geduldig zijn. De procedures duren lang, en in tussentijd krijgen de lidstaten de kans om de zaken alsnog recht te trekken.

Over het algemeen begint het met een vriendelijke vraag om uitleg van de Commissie, maar gaandeweg wordt de procedure steeds dwingender, om – vaak pas na tien of vijftien jaar – te resulteren in een financiële sanctie. Dat is tegenwoordig meestal een combinatie van een forfaitaire boete met een dwangsom die per bijkomende dag vertraging moet betaald worden. In 2000 was Griekenland het eerste land dat zo’n sanctie kreeg. De Grieken vielen intussen al vier keer in de prijzen. Frankrijk moest al drie keer een boete betalen, en Spanje, Portugal en Zweden elk één keer. De landen die veroordeeld werden, hebben hun boete, die soms in de vele tientallen miljoenen euro loopt, ook steeds effectief betaald.

De kans is heel groot dat België straks het elfde boetegeval wordt.

Waarover gaat het eigenlijk?

In deze zaak gaat het om een richtlijn uit 1991 over de behandeling van stedelijk afvalwater. Die wet verplichtte de lidstaten om er tegen 31 december 1998 voor te zorgen dat afvalwater zou worden opgevangen en gezuiverd, zodat het niet meer vervuild in ‘kwetsbare gebieden’ terechtkomt. Lidstaten moeten er dus voor zorgen dat hun agglomeraties beschikken over genoeg wateropvang- en waterzuiveringsinstallaties die (zeker in kwestbare gebieden) aan allerlei eisen moeten voldoen. Voor lozingen in minder kwestbare gebieden kregen de lidstaten wat meer tijd (tot 2000 of 2005).

In 2003 stapte de Commissie al eens naar het Hof van Justitie omdat België de deadline van 1998 niet gehaald had. De Commissie had op dat moment dus al ongeveer 5 jaar geduld uitgeoefend. Waterzuivering is een gewestelijke bevoegdheid en de drie gewesten waren niet in orde.

Het Hof van Justitie veroordeelde België in 2004 en gaf België (en dus indirect de gewesten) de opdracht om onverwijld orde op zaken te stellen en de waterzuivering te verbeteren. Maar dat gebeurde niet, of onvoldoende. In 2011 stapte de Commissie daarom opnieuw naar het Hof. Volgens de Commissie waren er nog altijd problemen, ook in kwetsbare gebieden (in het Brussels Gewest, in 19 agglomeraties in het Waalse Gewest en in één Vlaamse agglomeratie was de situatie nog niet in orde).

De Commissie vorderde nu de betaling van een dwangsom van 55.836 euro per dag vertraging in de uitvoering van het arrest en een forfaitaire boete van 6.204 euro per dag vertraging na de eerste uitspraak (tot de uitspraak van het tweede arrest). De wegen van het Hof zijn altijd een beetje ondoorgrondelijk, maar omdat België intussen al ongeveer vijftien jaar in gebreke is, zal het toch moeilijk worden om aan de forfaitaire boete te ontsnappen. Het precieze bedrag is moeilijker te voorspellen, omdat het Hof kan afwijken van wat de Commissie vraagt. Maar het zal nog wel in de miljoenen lopen, rekening houdend met de vele jaren vertraging.

Of er ook nog een dwangsom komt, is ook niet zo goed te voorspellen. Het Vlaams Gewest zou sinds kort alles in orde hebben gebracht, en ook in Brussel en Wallonië is er aanzienlijke vooruitgang geboekt, hoewel een en ander toch nog onduidelijk is. Mogelijk worden de normen pas echt in 2015 gehaald.

En wie gaat dat betalen?

Voor het Hof van Justitie bestaat eigenlijk alleen ‘België’. Als het Hof een sanctie oplegt, zal die dus aan België gericht zijn. Maar de bevoegdheid inzake afvalwaterzuivering is binnen België intussen al lang een gewestelijke bevoegdheid. Het zijn de drie gewesten die in de fout zijn gegaan, maar het Vlaams Gewest in mindere mate dan Wallonië en Brussel.

Hoe wordt dit intern dan geregeld? Er is geen precedent, dus het is nog wat onduidelijk en politici zullen creatief moeten zijn.
De Wet tot Hervorming der Instellingen, die bij de staatshervorming van 1980 werd aangenomen, geeft de mogelijkheid aan de federale overheid om tussenbeide te komen als het land het risico loopt op een boete. Via een soort ‘substitierecht’ zou de federale overheid dan in de plaats kunnen treden van de gemeenschappen of gewesten en orde op zaken stellen om de sanctie alsnog af te wenden. Maar dat zou politiek wel heel gevoelig liggen, en het is in dit geval alleszins niet gebeurd.

Diezelfde wet maakt het echter ook mogelijk voor de federale overheid om de rekening door te schuiven naar de gewesten. Maar wie er dan precies hoeveel moet betalen, zal nog onderwerp zijn van heel wat getouwtrek. Tenzij het Hof van Justitie donderdag alsnog compassie toont en België geen sanctie oplegt. Maar vijftien jaar in zonde leven, dat is ook voor het Hof wellicht teveel van het goede.

(De auteur is professor Europese politiek in Gent.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.