Kafka in Moskou - William Van Laeken

Voor mensenrechtenactivisten zal het wel een ‘cause célèbre’ zijn maar ik moet toegeven dat ze tot nog toe aan mijn aandacht was ontsnapt: de opsluiting en moord met voorbedachten rade op de Russische advocaat Sergei Magnitsky. Het adjectief kafkaësk wordt te pas en te onpas gebruikt, maar hier is het echt op zijn plaats.

Afgelopen woensdag, kort voor middernacht, ik ga in mijn luie stoel zitten en steek een kussen achter mijn rug. Nederland 2, een van die zenders waar je nog iets belangwekkends vindt, zendt de documentaire Justice for Sergei uit. Gedurende tweeënzestig minuten val ik van de ene verbazing in de andere, met afwisselend gevoelens van boosheid en machteloosheid.

Corporate raiding

Het onwaarschijnlijke verhaal begint in 2005. Bill Browder, CEO van Hermitage Capital Management, een Amerikaans investeringsbedrijf dat zich op de Russische markt toelegt, stelt de corruptie van bedrijven en ambtenaren aan de kaak waarmee hij voortdurend te maken krijgt. Eerst wordt Browder het land uitgewerkt door zijn visum in te trekken op grond van ‘risico voor de nationale veiligheid’. Kort daarop valt de politie het Moskouse kantoor binnen en neemt karrenvrachten documenten mee. In enkele nepvonnissen in Sint-Petersburg worden verscheidene bedrijven van de trust onteigend. De zowat 900 miljoen dollar winst die deze bedrijven hadden gemaakt wordt ongedaan gemaakt door ze kunstmatig evenveel verliezen te laten maken, waardoor de betaalde belasting op de winst, 230 miljoen dollar, teruggevorderd kan worden. ‘Corporate raiding‘ wordt dat in Rusland genoemd, een techniek waarvoor de hulp nodig is van corrupte politieofficieren, belastingambtenaren en rechters. Het resultaat is dat de Russische staat 230 miljoen belasting lichter wordt gemaakt. Eén van de grootste belastingfraudezaken die het Rusland van na de Sovjet-Unie ooit heeft gekend.

Hermitage Capital Management huurt zeven advocaten in. Zes ervan zien het na bedreigingen en fysiek geweld tegen henzelf of hun familieleden niet meer zitten en maken zich uit de voeten naar het buitenland. De zevende, Sergei Magnitsky, blijft en bijt zich koppig vast in de zaak. Hij zal het geweten hebben. Hij wordt op vage beschuldigingen opgesloten, zijn vrouw en familie mogen hem niet bezoeken, zelfs bellen met zijn kinderen wordt hem ontzegd. Sergei houdt een dagboek bij waaruit blijkt dat hij bijna dagelijks klacht indient tegen bepaalde wantoestanden in de gevangenis: rioolwater op de grond, geen schoon water, ijzige koude, treiterijen, etc. Sergei is een man van de principiële soort, een ‘iron man’, zoals een vriend hem noemt in de documentaire.

Geen deal

Op de eerste hoorzittingen wordt de familie niet toegelaten, daarna wel. Zijn moeder merkt dat zijn gezondheid achteruit gaat. Hij heeft een ontsteking van de pancreas maar in plaats van hem de nodige medische zorgen toe te dienen wordt hij naar een gevangenis overgebracht waar de omstandigheden nóg slechter zijn. Sergei lijdt veel pijn. Subtiel laat de gevangenisdirectie hem weten dat hij vrij kan komen als hij belastende verklaringen aflegt tegen zijn cliënt en ophoudt met de politie te beschuldigen. Hij weigert zo’n deal te sluiten want, zoals gezegd, hij is een man van principes. Op 12 november 2009 is er nog een laatste hoorzitting. De voorzitter zegt dat er nieuwe documenten tegen Sergei zijn opgedoken maar hijzelf noch de verdediging mag ze inkijken. Bij het verlaten van de rechtszaal ziet de moeder voor het eerst een man die wanhopig is. Hoe van god en alleman verlaten moet hij zich gevoeld hebben? Hij had de naïeve overtuiging, zegt zijn tante in de film, dat als je gelijk hebt en er is een wet, die wet je ook zal beschermen. Vijf dagen na de laatste hoorzitting, op 17 november 2009, sterft hij in zijn cel. Als zijn moeder het laken opheft in het mortuarium ziet ze hoe zijn handen zwaar gekneusd zijn, alle vingerkootjes lijken gebroken. Werd hij nog gefolterd? Heeft hij zijn wanhoop tegen een muur uitgeraasd? Het verzoek om een onafhankelijke patholoog en een autopsie wordt geweigerd. ‘Toevallig’ is de koelinstallatie in het mortuarium kapot zodat Sergei meteen begraven moet worden.

Onlangs heb ik Het proces van Kafka herlezen. Ik ben bijna zeker dat de advocaat tijdens zijn jaar gevangenis meer dan eens aan Kafka heeft gedacht. Mij schoot na het bekijken van de film de vraag te binnen die K. stelt aan de beulen die hem komen halen: “In welk theater speelt u?”

Epiloog

Dmitri Medvedev, Poetins discipel die hem een ambtstermijn als president mocht aflossen, beval een onderzoek. Dat kwam tot het besluit dat Magnitsky om het leven was gekomen door ‘doelbewuste en onmenselijke veronachtzaming’. Advocaten van de familie probeerden de gevangenisartsen te laten vervolgen. Tevergeefs. Vier jaar later zit niemand, ook niet de politieofficieren en belastingambtenaren die in de combine zaten, in de gevangenis. Als klap op de vuurpijl werd advocaat Sergei Magnitsky in juli dit jaar postuum veroordeeld voor belastingontduiking.

Enkel ons grootste misprijzen is hier op zijn plaats. Maar wat valt er tegen te doen? Weinig. De VS en Groot-Brittannië hebben de booswichten die we met naam en toenaam kennen de toegang tot hun grondgebied ontzegd. Het Europese Parlement wil dat ook voor de EU proberen. Maar als Poetin op reis gaat staan de bewindvoerders aller landen in de rij om zijn hand te schudden. We hebben onder meer zijn gas nodig.
 

(De auteur was VRT journalist en presentator van de Panorama.)

lees ook