Optimisme over "schurkenstaat" Iran - Inge Vrancken

Komt er dan toch een – historisch – akkoord met Iran? De kans lijkt groter te worden. Maar de geschiedenis in het Midden-Oosten leert ons dat een akkoord er pas is als het er is. Er kan nog veel misgaan. Toch waait er een positieve wind over Genève waar de onderhandelingen gevoerd worden. De derde gespreksronde in één maand tijd begint vandaag met gewone gesprekken, het echte onderhandelen is gepland voor vrijdag.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Het eerste akkoord

Iran en de zes landen die over het kernprogramma onderhandelen (de vijf permanente leden van de VN-veiligheidsraad: Verenigde Staten, Rusland, China, Frankrijk, Groot-Brittannië + Duitsland) proberen tot een eerste akkoord te komen. Het is een eerste horde die genomen moet worden in het kader van een stappenplan op langere termijn.

De onderhandelaars proberen nu een deal te sluiten die het kernprogramma van Iran op zijn huidig niveau bevriest. Die fase zou zes maanden duren. Dan is er tijd om een stappenplan uit te werken dat moet resulteren in een definitief en permanent akkoord dat verzekert dat Irans kernprogramma enkel bedoeld is voor vreedzame doeleinden, zoals elektriciteit opwekken, wetenschappelijk en medisch onderzoek. Daartoe moeten er striktere controles toegestaan worden op de nucleaire installaties van Iran en wordt de sluiting gevraagd van een reactor die mogelijk plutonium kan produceren.

Als die eerste stap – de bevriezing van het Iraanse kernprogramma – bereikt kan worden, is het de eerste keer in tien jaar tijd dat er akkoord met Iran gesloten wordt. Iran zegt al jaren dat z’n kernprogramma vreedzaam is, maar vooral het Westen vreest dat Iran werkt aan de mogelijkheid om kernwapens te ontwikkelen.

Sancties

In ruil voor de bevriezing van het kernprogramma, zullen de sancties die al jarenlang gelden tegen Iran, licht versoepeld worden. Die sancties eisen, hoe langer hoe meer, hun economische tol. Ze zorgen voor inflatie, er zijn geen olie-exportinkomsten en de munt doet het slecht.

Vanuit de Verenigde Naties zijn er tussen 2006 en 2010 vier keer sancties afgekondigd tegen Iran. In het begin ging het vooral over het verbod om materialen aan Iran te leveren, verkopen of doorsturen die gebruikt kunnen worden voor nucleaire en ballistische wapens. Daarna werd ook de wapenexport aangepakt, de bankensector en kwamen er individuele sancties voor hooggeplaatsten binnen het kernprogramma. In de jaren daarna legden de VS en de EU nog extra sancties op.

Op financieel vlak komt er - mits een akkoord - dus een eerste, beperkte versoepeling van de sancties. Welke precies, dat is nog afwachten. De Iraniërs krijgen (nog) niet wat ze écht willen: het recht om opnieuw olie te verkopen. Het verbod op olie-export wordt pas besproken in het kader van een definitief akkoord dat de Iraniërs zal opleggen om een groot deel van hun nucleaire infrastructuur te ontmantelen.

Recht op verrijken

Twee weken geleden al leek het erop dat er een akkoord bereikt zou worden. De ogen van de wereld waren gericht op Genève waar ook toen onderhandeld werd, maar uiteindelijk kwam het gegeerde akkoord er niet. Een belangrijk knelpunt was 'een gouwe ouwe': Iran hamert op z’n recht om uranium te verrijken. En dan het knelpunt: Iran stond - ik zeg stond - erop dat de internationale gemeenschap, en zeker de onderhandelaars dat recht ook zouden erkennen. Tot er deze week plots iets veranderde. De Iraanse toponderhandelaar en minister van Buitenlandse Zaken Mohammed Javad Zarif zei opeens dat Iran het recht heeft om uranium te verrijken, dat dat recht niet-onderhandelbaar is en dat het daarom ook niet nodig is dat andere partijen dat recht erkennen. Het is er gewoon, punt.

Dat nieuwe, zo u wil aangepaste, standpunt zou wel eens dé uitweg kunnen betekenen naar een eerste akkoord. Het is een semantische discussie, zonder praktische gevolgen. Het heet een 'toegeving' van Iran en werkt een knelpunt weg richting akkoord en, vooral voor Iran, naar de versoepeling van de verstikkende sancties.

Daarmee geeft Iran blijk van zijn nieuwe aanpak, een pragmatische aanpak – en niet langer een ideologische – als het aankomt op het kernprogramma. Pragmatisme dat gesteund wordt - blijkbaar - door de geestelijke leider van Iran, ayatollah Ali Khamenei, want zonder zijn zege zou die bijsturing er nooit gekomen zijn.

Andere knelpunten

Met het wegwerken van dat eerste, en zware knelpunt, zijn lang niet alle problemen van de baan voor een akkoord. Er volgen nog zware onderhandelingen, over het niveau van verrijking van uranium dat Iran mag aanhouden bijvoorbeeld. Afhankelijk van dat niveau, kan je ofwel brandstof maken voor reactoren, ofwel - uiteindelijk - kernkoppen ontwikkelen; dat wil de internationale gemeenschap dus niet. Volgens het non-proliferatieverdrag van 1970 hebben enkel de VS, GB, Rusland, China en Frankrijk recht op kernwapens. Andere landen niet. Iran argumenteert dat het enkel uranium verrijkt voor de brandstof en voor wetenschappelijke & medische doeleinden. Dat is toegestaan.

Alleen moet je open zijn over die nucleaire activiteiten en ze ook laten inspecteren door het Internationaal Atoomagentschap. Daar wringt bij Iran het schoentje. In het verleden zijn er verschillende keren nucleaire activiteiten bekend geraakt waar het Internationaal Agentschap niets van wist. Dat wekt paranoia en is niet bepaald goed voor het vertrouwen. Ook aan dat vertrouwen wordt gewerkt, maar het is een werk van lange adem.

Israël

Niemand is zo negatief over de onderhandelingen met Iran als Israël. Israëlisch premier Benjamin Netanyahu spreekt over “ a bad, bad, deal”. Hij dringt er bij de onderhandelaars op aan om de voorwaarden voor een akkoord veel strenger te maken. Want volgens hem is Iran “het meest gevaarlijke regime van de 21ste eeuw” en "moet Iran helemaal niets prijsgeven in ruil voor een serieuze verlichting van de sancties".

De vorige Iraanse president had Israël meermaals publiekelijk bedreigd. “De joodse entiteit zal van de kaart geveegd worden”, zei Mahmoud Ahmadinejad. Dat huidig president Rouhani een heel ander en veeleer gematigd imago heeft, speelt volgens Netanyahu niet mee. ‘Hij is een wolf in schaapsvacht’, zo liet de Israëlische premier eerder optekenen. Israël is trouwens, samen met Pakistan en India, het enige land met een 'ernstige' kernwapenvoorraad, dat het non-proliferatieverdrag nooit ondertekend heeft.

Israël en de VS

Een mogelijke deal met Iran zet dan ook de relatie tussen de VS en Israël behoorlijk onder druk. De VS werken hard om een akkoord met Iran rond te krijgen. Israël kon er niet harder tegen zijn. Lange tijd heeft Israël gedreigd met een unilaterale aanval tegen de kerninstallaties van Iran - vanwege de dreiging om aangevallen te worden. De VS stond niet achter zo'n aanval en is er met de dag feller tegen gekant.

De Israëli's staan niet alleen met hun sceptische blik naar Teheran. Ook heel wat Amerikaanse Republikeinen vinden Iran voor geen haar te vertrouwen en dreigen ermee in het Congress een nieuwe ronde van strenge sancties goed te keuren tegen Iran. President Obama en z'n minister van Buitenlandse Zaken John Kerry vragen dat niet te doen, om de onderhandelingen van eind deze week een eerlijke kans te geven.

Franse bondgenoot

Ondanks de druk, de tegenstand, de moeilijkheden en de blijvende knelpunten, is er best was optimisme te horen over de mogelijkheid om effectief tot een akkoord te komen. Dat geluid is behoorlijk unisono deze week, bij de Amerikanen, de Russen en ja zelfs de Iraniërs. Toch waarschuwt Iraans onderhandelaar Zarif ook dat het uitblijven van een voldoende resultaat, de geboekte vooruitgang weer kan terugdraaien.

Niet zoveel enthousiasme komt er van de Fransen, die - zeker de laatste week - meer en meer het standpunt van Israël lijken te volgen. De Franse president Hollande kreeg vorig weekend de rode loper uitgerold in Israël en zei er dat er geen enkele sanctie tegen Iran verlicht kan worden, voor Iran volledig stopt met het militaire (kern)programma. Israël is blij met die - wie weet nieuwe - bondgenoot, want het land is behoorlijk geïrriteerd over de Amerikaans-Iraanse toenadering.

En zo gaan de onderhandelingen met Iran, meteen ook over (mogelijk) nieuwe machtsverhoudingen in het Midden-Oosten.

De geschiedenis leert dat een akkoord er pas is, als het er is. Benieuwd of de geschiedenis zich weer herhaalt.


(Inge Vrancken is VRT-journalist en gespecialiseerd in het Midden-Oosten.)