Inderdaad, een historische staatshervorming - Bart Maddens

Vroeger in de lagere school werd de Belgische geschiedenis ingedeeld volgens de regeerperiodes van de koningen. Er was eerst het tijdperk van Leopold I, vervolgens dat van Leopold II enzovoort. Ik hoop dat er tegenwoordig meer relevante indelingen worden gebruikt, bijvoorbeeld op basis van de belangrijke institutionele hervormingen . Zo was de invoering van het algemeen stemrecht een belangrijke cesuur in de geschiedenis. Recenter waren dat de staatshervormingen. Maar of de toekomstige leerkrachten onze geschiedenis nu zullen indelen volgens de koningen of volgens de staatshervormingen, 2013 zal altijd in de prijzen vallen : het eerste jaar van koning Filip’s bewind én het jaar van de zesde staatshervorming.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Lauwe belangstelling

Anderzijds heeft niemand écht het gevoel dat er dezer dagen geschiedenis wordt geschreven in de Kamer en de Senaat. Deze week wordt de staatshervorming definitief goedgekeurd. Maar de parlementaire debatten vonden plaats te midden van de grootst mogelijke onverschilligheid. Dat komt voor een stuk omdat alles al lang beklonken is. Veel nieuws viel er voor de journalisten niet meer te rapen in het parlement. De kans op een politiek incident was zo goed als onbestaande. Maar er is in de publieke opinie ook een knagende twijfel over het historische belang van deze staatshervorming. Is dit nu werkelijk de grote institutionele doorbraak waarop Vlaanderen zat te wachten ? Worden we morgen echt wakker in een fonkelnieuw België ?

Een schijnbaar detail

Nochtans zullen de toekomstige historici deze staatshervorming wel degelijk ‘historisch’ noemen. Net zoals de meerderheidspartijen dus, maar wel om andere redenen. Het zou mij niet verbazen als die historici veel belang zullen hechten aan een schijnbaar detail, waar vandaag nauwelijks over wordt gerept : de verlenging van de legislatuur van de Kamer met één jaar. Het gevolg daarvan is dat ons politieke systeem in de toekomst heel anders zal functioneren dan het voorbije decennium. Voortaan zullen de federale en de regionale verkiezingen systematisch aan elkaar gekoppeld zijn. Enkel een vroegtijdige Kamerontbinding kan die synchronisatie doorbreken. Maar de kans is klein dat dit snel gebeurt.

Een nieuw land

Om te begrijpen wat de impact zal zijn hiervan is het nuttig de volgende denkoefening te maken: wat zou er zijn gebeurd mocht deze nieuwe regeling al in voege zijn geweest in 2003? Stel dat er in dat jaar samenvallende verkiezingen waren geweest. Sp.a en Open Vld zouden dan zowel voor de federale als voor de Vlaamse verkiezingen een spectaculaire overwinning hebben geboekt. De Vlaamse regering was een doorslagje geworden van de federale paarse regering. Die regeringen zouden aangebleven zijn tot na de volgende samenvallende verkiezingen, vijf jaar later, in 2008.

We weten echter dat de Vlaamse kiezer vanaf begin 2004 al uitgekeken raakte op de paarse regering van Verhofstadt. Dit kwam tot uiting bij de regionale verkiezingen van 2004, die overtuigend werden gewonnen door het kartel CD&V-N-VA. De ruk naar rechts in de publieke opinie vertaalde zich ook in een monsterscore voor het Vlaams Blok. Tegelijkertijd had de kiezer er duidelijk spijt van dat hij Agalev het jaar voordien van de electorale kaart had geveegd. Groen! haalde in 2004 opnieuw de kiesdrempel en kon zich daardoor handhaven als partij.

Onder het nieuwe regime zou de kiezer tot 2008 hebben moeten wachten om de keuze van 2003 bij te sturen. De paarse regering zou nog vijf jaar aan de macht zijn gebleven op alle niveaus, ook al was de Vlaamse kiezer die formule al grondig beu sinds 2004. Groen! was dan in 2008 al lang geschiedenis geworden want door de electorale catastrofe van 2003 zou de partij in één klap en voor vijf jaar uit alle parlementen zijn verdwenen. Ze zou zowel de federale als de regionale dotaties zijn kwijtgespeeld en daardoor de boeken hebben moeten sluiten. De recente politieke geschiedenis zou totaal anders verlopen zijn. Om maar te zeggen : we worden morgen wel degelijk wakker in een nieuw land.

Een bres in de federale sociale zekerheid

Van vroegere staatshervormingen onthouden we vooral de bevoegdheidsoverdrachten. In 1970 werden de culturele bevoegdheden overgedragen, in 1980 een aantal persoonsgebonden aangelegenheden, in 1989 het onderwijs enz… Maar de kans is niet zo groot dat de huidige bevoegdheidsoverdracht veel indruk zal maken op toekomstige generaties. Daarvoor zijn de nieuwe bevoegdheden veel te verbrokkeld of te onbeduidend. “2013 : het jaar waarin Vlaanderen bevoegd werd voor de technische keuring van voertuigen”. Het is een titel die ik nog niet zo snel zie opduiken in de geschiedenisboeken. Misschien zal er wel enig belang gehecht worden aan de overheveling van de kinderbijslag. Want daarmee is hoe dan ook een bres geslagen in de federale sociale zekerheid. Wie weet is het een eerste dominosteen die op termijn de hele federale sociale zekerheid zal doen omvallen.

Alleen, is de kinderbijslag wel helemaal gesplitst ? De parlementaire bespreking heeft de twijfel daarover niet weggenomen. Het recht op gezinsbijslagen wordt verankerd in de Grondwet. Dit betekent dat er een standstill principe wordt ingevoerd, waardoor de bestaande kinderbijslag niet substantieel kan worden verlaagd door de deelstaten. De beleidsmarge wordt hierdoor aanzienlijk beperkt. Staatssecretaris Servais Verherstraeten verklaarde hierover in de bevoegde Senaatscommissie: “Kinderbijslagen mogen alleen aanzienlijk worden verminderd om redenen van algemeen belang. Betwistingen over de invulling van dat algemeen belang worden beslecht door het Grondwettelijk Hof.” Met andere woorden, het is het Grondwettelijk Hof dat in de toekomst zal bepalen hoeveel manoeuvreerruimte de deelstaten krijgen om een eigen beleid te voeren inzake kinderbijslag.

Het Grondwettelijke Hof

Misschien zal deze staatshervorming ook in dat opzicht historisch blijken te zijn : de rol van dat Grondwettelijk Hof wordt aanzienlijk versterkt. Het Hof wordt voortaan immers ook bevoegd om zich uit te spreken over schendingen van de federale loyauteit. Dit betekent in de praktijk dat het Hof ook belangenconflicten kan beslechten, die in wezen politieke conflicten zijn. Het Grondwettelijk Hof (dat overigens voor de helft uit ex-politici bestaat) zal veel meer dan vroeger een politieke actor worden. En de kans is groot dat de Belgische belangen voor dit Hof altijd zwaarder zullen doorwegen dan de Vlaamse.

Drie sterke gewesten

Wie over veertig jaar naar deze staatshervorming terugblikt zal echter vooral worden getroffen door iets anders dat vandaag nauwelijks aandacht krijgt. Dezer dagen wordt in het parlement een wellicht onomkeerbare stap gezet in de richting van een (con)federaal België op basis van drie sterke gewesten. Elke vroegere staatshervorming was een moeizame evenwichtsoefening tussen een structuur op basis van drie gewesten (wat de Franstaligen wilden) en een structuur op basis van twee grote gemeenschappen (wat de Vlamingen wilden). Dit evenwicht wordt vandaag onherroepelijk verbroken. Het grootste deel van de nieuwe gemeenschapsbevoegdheden in Brussel gaat naar het Brussels Gewest (via het achterpoortje van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie). Brussel wordt zowel financieel als bestuurlijk enorm versterkt. Het wordt een supergewest. En dat is precies het tegenovergestelde van wat de Vlamingen in de vijf resoluties hebben gevraagd.

Het is dan ook vooral hierover dat de toekomstige historici zich het hoofd zullen breken : hoe is het in godsnaam mogelijk dat een Vlaamse meerderheid daar ooit mee heeft ingestemd ?

(Bart Maddens is politoloog aan de KULeuven.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.