Een nieuwe paus, een nieuwe kerk? - Jan Becaus

13 maart 2013. Op de tweede dag van het conclaaf, wordt Jorge Bergoglio, in de vijfde stemronde verkozen tot paus. Hij is de eerste jezuïet die de katholieke kerk zal leiden en dat is niet de enige primeur. Hij is ook de eerste niet-Europese paus sinds de Syriër Gregorius III (731-741), en de eerste van het zuidelijk halfrond. Bergoglio kiest de naam Franciscus. Ook dat is een primeur en zelfs een statement.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Stijlbreuk

De stijlbreuk met zijn voorgangers is compleet. Zo woont hij sinds zijn aantreden in het logementshuis waar hij verbleef tijdens het conclaaf, en niet in het Apostolisch Paleis. Het geeft hem meer vrijheid van handelen, ver van de klassieke deurwachters. Het illustreert ook een zeker wantrouwen tegenover de klassieke entourage van curiehovelingen, van wie sommigen zijn voorganger Benedictus weinig loyaal hebben gediend.

In zijn sober logement ontvangt hij wie hij wil en belt hij met wie hij wil, zonder voorbij de centrale van het Vaticaan te hoeven passeren. Er zijn gevallen bekend van telefoongesprekken met gewone Italianen die de paus een brief hadden gestuurd en die hij telefonisch contacteerde. Paus Frans draagt zijn zwartleren boekentas zelf de vliegtuigtrap op en laat zich naar het Sint-Pietersplein rijden in een aftandse Renault 4 die hij cadeau kreeg van een Italiaans priester. Helemaal geen kapsones dus, en volledig in de lijn met het sobere leven dat hij zijn bisschoppen en priesters voorhoudt.

Stijgende waardering

Die stijlbreuk kan rekenen op ruime goedkeuring. De populariteit van de paus in Italië staat op 85% en 63% van de Italianen zegt de kerk te vertrouwen. In de nadagen van paus Benedictus was dat nog een povere 46%. Ook buiten Italië is de sympathie voor het pausschap gevoelig gestegen, zowel onder gelovigen als niet-gelovigen. In die mate zelfs, dat kritiek op bepaalde wantoestanden in de kerk niet langer gericht is op de persoon van de paus, maar op allerlei krachten die hem zouden kunnen tegenwerken in zijn pogingen om orde op zaken te stellen. Paus Frans wordt m.a.w. gezien als de oplossing, niet als het probleem.

En aan problemen heeft de kerk geen gebrek. De geloofsafval neemt nog toe en de schandalen rond kindermisbruik hebben de kerk enorm veel imagoschade berokkend. En toch voelt iedereen dat er verandering in de lucht hangt.
 

Nieuwe bestuursorganen

Want Franciscus heeft niet minder dan drie nieuwe gremia geïnstalleerd die hem moeten adviseren bij zijn beleid.
Het belangrijkste gremium is een persoonlijke adviesraad bestaande uit acht leden, allemaal sterke persoonlijkheden van over de hele wereld. In die Kroonraad zit welgeteld 1 Italiaan, met naast hem prelaten uit alle continenten.

Daarnaast stelde paus Frans een commissie aan die eindelijk eens orde op zaken moet stellen in het IOR, het Instituut voor Religieuze Werken, de deknaam voor de bank van het Vaticaan, die al decennia baadt in een sfeer van schandalen. Wellicht kiest de paus ervoor om het IOR te verbouwen tot een ethische bank, zoals er tegenwoordig wel meer opduiken, ook bij ons.

En voorts heeft de paus ook nog een commissie belast met het doorlichten van de economische en administratieve structuur van het Vaticaan. Zeven van de acht leden van die commissie zijn leken, met ervaring in de wereld van economie, recht en zakenleven.

De instrumenten om een nieuw bestuur vorm te kunnen geven zijn dus in stelling gebracht. Nu is het wachten op het nieuwe beleid en daarvan geeft Franciscus een voorsmaakje in zijn brief Evangelii Gaudium (de vreugde van het evangelie).

Plannen en grenzen

In die zogenoemde exhortatie spreekt Franciscus zich uit voor een kerkhervorming op alle niveaus. Evangelii Gaudium is geen kant en klare blauwdruk voor hervormingen, maar Franciscus gaat toch verder dan aanwijzingen. Meer specifiek pleit hij voor een grondige decentralisatie. Hij stelt voor dat bisschoppenconferenties echt doctrineel gezag zouden krijgen. Tot nog toe hebben alleen individuele bisschoppen leerstellige autoriteit, in overleg met de paus.

Franciscus schrijft dat de sacramenten niet gesloten mogen blijven voor om het even welke reden. Zo’n uitspraak opent perspectieven voor katholieken die hertrouwd zijn na een scheiding en die daardoor uitgesloten zijn van de communie bv. Die uitsluiting geldt ook voor katholieke politici die standpunten innemen tegen de leer van de kerk, bv. i.v.m. ethische kwesties.

Dogmatische grenzen overschrijdt Franciscus niet. Abortus en de wijding van vrouwen tot priester blijven onbespreekbaar. Maar hij wil wel dat vrouwen zitting krijgen in de kerkelijke beleidsorganen.

Hij droomt van een kerk die opnieuw de middelen krijgt om in de brede betekenis “missionair” te zijn. Want het alternatief is niet aanlokkelijk, schrijft de paus. “We worden niet beter van vluchten, ons te verschuilen, weigeren te delen en ons op te sluiten in ons comfort. Zo’n leven is niets anders dan traag zelfmoord plegen."

(Jan Becaus is inmiddels oud-journalist bij VRT en Vaticaanwatcher.)