Een voorzichtige koning - Marc Hooghe

De allereerste kersttoespraak van Koning Filip zit er op. De nieuwe vorst staat nog een beetje houterig voor de camera, maar de vuurproef kan zeker geslaagd genoemd worden. We kennen allemaal de woorden van voormalig hofmaarschalk, wijlen Herman Liebaers: “Hij kan het niet, hé”. Wij nu bijna een kwart eeuw na die eerder loslippige uitlating van Liebaers, en Filip heeft nu aangetoond dat de hofmaarschalk toen ongelijk had. Het was een korte en brave kersttoespraak, precies zoals te verwachten en te voorzien was. We kunnen nu enkel afwachten of die andere nieuwe vorst, koning Willem-Alexander, er morgen meer showgehalte in brengt.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Goodwill verwerven

We hebben natuurlijk de neiging om deze toespraak te vergelijken met het voorbeeld van zijn vader, die vorig jaar in zijn kerstboodschap een duidelijke politieke boodschap bracht. Die vergelijking is echter verkeerd. Koning Albert had er toen al twintig jaar op zitten, hij had ongeveer alle politieke watertjes doorgezwommen, en hij had het duidelijk wel gehad met de eindeloze twisten van de Belgische politici. Een man van 78 jaar oud spreek je ook niet onmiddellijk tegen, dus op die leeftijd mag je je wel eens wat meer laten gaan.

Koning Filip, daarentegen, staat nog maar aan het begin van zijn regeerperiode, en hij moet nog heel wat goodwill verwerven. Het is dan ook volstrekt normaal dat hij zich eerder op de vlakte heeft gehouden, en ver weg is gebleven van elke controversiële uitspraak. Dat is overigens helemaal geen nieuwe strategie. De vlammende toespraken van Koning Boudewijn waarin hij het opnam voor slachtoffers van de mensenhandel, of waarin hij sterk van leer trok tegen het oprukkende racisme, kwamen er ook pas tegen het einde van zijn leven.

Als een bezorgde huisvader

Het is dus niet correct de toespraak van Filip te vergelijken met die van Albert, vorig jaar, maar je moet teruggaan naar 1993, toen ook Albert voor het eerst de natie mocht toespreken. Als je die twee teksten vergelijkt, dan zie je dat Filip bijna letterlijk hetzelfde doet als zijn vader twintig jaar eerder. Ook Albert begon toen met een uitgebreid dankwoord voor iedereen die hij had ontmoet in de periode van zijn troonsbestijging. Het enige verschil is dat Albert toen wel hulde bracht aan zijn plots overleden voorganger, terwijl Filip ervoor koos enkel naar de toekomst te kijken, en niet eens zijn vader heeft vermeld.

Daarna ontpoppen zowel Albert als Filip zich tot een bezorgde huisvader, die zich vooral ontfermt over de werkloze en uitgesloten landgenoten. In 1993 luidt het: “In de economische crisis die ons land, ons continent en andere gebieden van de wereld treft, blijft de strijd voor de werkgelegenheid de prioriteit.” In 2013 wordt diezelfde bekommernis geformuleerd als: “Maar naast al die positieve zaken blijven er nog heel wat moeilijkheden. In ons land vindt één jongere op vier geen werk en leeft één op de zeven Belgen in armoede. We worden zwaar getroffen door bedrijfssluitingen en herstructureringen."

Respect voor Mndela... en de leraren

In zijn eerste toespraak vermeldt Albert dat hij onlangs nog gesproken heeft met Nelson Mandela, die hij bestempelt als een voorbeeld voor solidariteit en wereldvrede. Twintig jaar later komt Mandela opnieuw ter sprake: “Mandela heeft ons getoond dat dialoog en verzoening de wereld kunnen veranderen. Laten wij ook in onszelf die kracht vinden.”

Zoals het past vragen beide vorsten vervolgens aandacht voor de meest kwetsbaren in de samenleving. Daarbij is er wel een opvallend verschil. In 1993 ging het daarbij nog over de bejaarden: “1993 is immers het Europees jaar van de Bejaarden en van de solidariteit tussen de generaties. Tijdens deze feestdagen voelen vele oudere mensen zich eenzaam alhoewel zij, hun ganse leven lang, veel van zichzelf hebben gegeven aan hun familie, aan hun bekenden, aan hun werk, aan hun land.”

Twintig jaar later draait Filip dat om en kiest hij resoluut voor onderwijs en voor de jongeren: “Onderwijs en opleiding ontwikkelen het kritisch denken en stimuleren het samenwerken van mannen en vrouwen die zich zo kunnen engageren en hun verantwoordelijkheid opnemen. Als ouders hebben mijn echtgenote en ik, net als u, zeer veel bewondering voor het werk van leerkrachten en opvoeders."

Voortreffelijk geslaagd

Het is verleidelijk nu de nadruk te leggen op de zaken die Filip anders doet, zoals het rechtstaan voor de camera, en het laten wegvallen van het plechtstatige “waarde landgenoten”. Maar wanneer je de teksten nauwkeurig leest, zie je dat hij net hetzelfde doet als zijn vader twintig jaar eerder. Hij zegt nog eens duidelijk waar België goed in is, hij roept op tot verdraagzaamheid en solidariteit, en hij vraagt aandacht voor de meest kwetsbaren in de samenleving. Daar kan niemand tegen zijn, ook niet de ergste vijanden van de monarchie.

De belangrijkste opdracht bij zo’n maidenspeech is niet om een verpletterende indruk te maken: daarvoor heeft een vorst nog tijd genoeg. De belangrijkste opdracht is wel niets verkeerd te zeggen, zodat je de komende jaren en decennia geleidelijk krediet verwerft. Daarin is Koning Filip dus voortreffelijk geslaagd.

Gaan eten met de armen

Daar zit ook de kracht in van het moderne koningschap. Deze week zijn de Koning en de Koningin gaan eten in het sociaal restaurant Parnassus in Gent, waar armen terecht kunnen voor een gezonde maaltijd. Verkozen politici hebben niet echt de legitimiteit om een dergelijk gebaar te stellen: er zou altijd wel iemand opmerken dat het een schande is dat dikbetaalde politici hun buik gaan vullen in een sociaal restaurant.

Als politici een dergelijk gebaar willen stellen, dan wordt dat onvermijdelijk afgedaan als een verkiezingsstunt. Als de Koning en de Koningin net hetzelfde doen, dan wordt dat duidelijk wel op prijs gesteld door de medewerkers en de klanten van het restaurant, ondanks het feit dat de vorsten natuurlijk zelf heel goed betaald worden. Als de monarchie er in slaagt op die manier aandacht te blijven vragen voor de meest kwetsbaren in de samenleving, dan kan deze instelling nog altijd een rol spelen in een moderne democratie.

(Marc Hooghe is hoogleraar politieke wetenschappen aan de KULeuven.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.