Het Midden-Oosten: Enkele lichtpunten, maar vele donkere wolken

Wat bracht 2013 voor het Midden-Oosten? Er was het historische akkoord met Iran, de staatsgreep in Egypte, de zoveelste poging om het vredesproces tussen Israël en de Palestijnen nieuw leven in te blazen. En alle ironiemeters sloegen tilt toen de Syrische president Assad de Turkse autoriteiten opriep om het protest op het Taksimplein niet met geweld aan te pakken.
THE ASSOCIATED PRESS2013

Het Midden-Oosten blijft een enorm kruitvat vol tegengestelde belangen, eeuwenoude vetes en nieuwe breuklijnen, en dat liep ook dit jaar niet anders. We proberen dit jaaroverzicht in enkele potentiële kantelmomenten te vatten, vijf keerpunten die de komende jaren en misschien de komende decennia de landen in de regio in een andere plooi kunnen leggen.

Aartsvijanden sluiten eerste akkoord in meer dan 30 jaar

Het akkoord dat Iran en de Verenigde Staten afgesloten hebben, is zonder meer historisch. Iran heeft meer openheid beloofd over het nucleaire programma, de Verenigde Staten zullen in ruil een deel van de sancties tegen het land versoepelen. Het akkoord is historisch omdat beide landen sinds de islamistische revolutie in 1979 aartsvijanden waren. Wereldwijd werd het akkoord positief onthaald, behalve in Israël dan.

Het akkoord kwam er onder de nieuwe president Rouhani, want dit jaar verdween Ahmadinejad van het toneel. Rouhani doet zijn best om zich als veel gematigder voor te stellen in de perceptie van de internationale gemeenschap. Desondanks blijkt dat de geheime onderhandelingen met de VS al onder Ahmadinejad zijn gestart. We mogen ook niet vergeten dat eender welke machtshebber in Iran de goedkeuring moet hebben van ayatollah Khamenei. Het kan dan ook niet anders dan dat ook hij het akkoord met de VS steunt.

Het lijkt erop dat voor het historische –maar fragiele- akkoord vooral pragmatische berekeningen hebben meegespeeld. De economie in Iran leed steeds meer onder de moordende druk van de internationale sancties. Teheran had er dus belang bij om met de VS te gaan praten. Ook in de VS zijn de geesten gerijpt. Want als Washington via onderhandelingen iets wil doen aan de uitzichtloze situatie in Syrië, zo moet Obama beseft hebben, dan moet ook Iran aan de tafel. Het belangrijke akkoord biedt beide partijen dus opties, al moet de komende jaren blijken hoe het verder gaat.

AP2013

Oorlog in Syrië deint uit

De burgeroorlog in Syrië flirt met de overtreffende trappen van uitzichtloos en schrijnend. Miljoenen burgers zijn op de vlucht, meer dan 100.000 mensen zijn omgekomen. De wreedheden zijn onvoorstelbaar en niemand die nog een uitweg ziet. Straks, in maart 2014, is het conflict drie jaar aan de gang en niemand heeft een idee hoe het bloedvergieten gestopt kan worden.

Even lijkt een coalitie in de maak tussen Frankrijk, Groot-Brittannië en de VS, na een aanval met gifgas, nochtans slechts een van de zovele wreedheden die beide zijden intussen begaan. Maar onder druk van de binnenlandse opinie, moeten Obama en Cameron hun staart intrekken. Lees er hier mees over.

De oorlog, ooit begonnen als een volksopstand, lijkt zich intussen geschikt te hebben langs de religieuze, etnische en sektarische lijnen in de regio. Daardoor dreigt ook Irak nu opnieuw meegesleurd te worden in een spiraal van geweld. Het aantal aanslagen en doden nam in Irak de voorbije maanden schrikbarend snel toe.

Ook de andere buurlanden kampen met de “fall out” van de Syrische burgeroorlog. In Jordanië bevindt zich een van de grootste vluchtelingenkampen ter wereld. Het kamp in Zaatari is met honderdduizenden vluchtelingen uit Syrië een van de grootste steden in Jordanië geworden. In Libanon dan weer zijn de spanningen tussen de sjiieten van Hezbollah, de soennieten en de andere bevolkingsgroepen een pak scherper geworden. Ook daar valt te vrezen dat het conflict uit Syrië overslaat. Ook aan de grens met Turkije heeft het Syrische conflict gevolgen.

Kenteringen in Turkije?

In Istanbul breekt eind mei protest los rond het Gezi-park en het Taksimplein. Vele duizenden jongeren blijven dag en nacht op straat en moeten rubberkogels en traangas trotseren. Het duurt lang eer de rust terugkeert. De betogers protesteerden niet zomaar tegen de komst van een winkelcentrum in het park, maar vooral tegen de autoritaire en conservatieve regeerstijl van premier Recep Tayyip Erdogan. De Syrische president Assad slaagt erin om een mededeling de wereld in te sturen waarin hij Erdogan aanmaant om geen geweld te gebruiken tegen vreedzame betogers. Mochten er awards voor cynisme bestaan, Assad wint ze dit jaar allemaal.

Hoewel de protesten lang duurden, draaiden ze niet uit op een grootschalige volksopstand zoals die eerder plaatsvond in onder meer Tunesië en Egypte. Het waren vooral de steedse, westers-gerichte jongeren die betoogden op het Taksimplein. In het conservatieve binnenland geniet de regerende AK-partij van Erdogan heel wat steun.

Later op het jaar kon Erdogan zo onder meer de omstreden wet invoeren waarmee de verkoop van alcohol sterk aan banden gelegd wordt. De regering heeft ook de regels over hoofddoeken versoepeld. Die zijn nu niet meer verboden voor vrouwen in staatsinstellingen. Tegelijk kwamen er enkele toegevingen aan de Koerdische minderheid in Turkije.

De EU heeft dit jaar voor het eerst sinds 2010 een nieuw hoofdstuk geopend in de onderhandelingen met Turkije over de mogelijke toetreding. Het lijkt er echter steeds meer op dat die toetreding niets voor de komende jaren of zelfs decennia zal zijn.

Een vredesproces dat er geen is

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry kon in het voorjaar aankondigen dat hij een Palestijnse en een Israëlische delegatie bereid heeft gevonden om te praten. Het is voor het eerst sinds eind 2010 dat er opnieuw een poging is om het vredesproces op gang te krijgen.

De nieuwe poging gaat gepaard met enkele wederzijdse blijken tot goodwill: Israël heeft enkele tientallen Palestijnse gevangenen vrijgelaten. De Palestijnse Autoriteit heeft de pogingen om internationale erkenning te verkrijgen, onder meer bij allerlei VN-organisaties, op pauze gezet.

Maar intussen, met het jaareinde in zicht, zijn de vooruitzichten opnieuw donker. Van beide kanten komen opnieuw verklaringen die doen vermoeden dat er van onderhandelingen niet meteen nog sprake kan zijn. Hamas erkent daarnaast de Palestijnse president Abbas niet als onderhandelaar. Het vredesproces, als het die naam nog waard is, zit helemaal in het slop. Toch is het opmerkelijk dat de Palestijnse Autoriteit, Israël en Jordanië in december wel een akkoord konden sluiten over de Dode Zee, waar het waterpeil daalt.

Het woelige, revolutionaire pad in Egypte

Eind vorig jaar laait het protest in Egypte opnieuw op. De Moslimbroederschap is dan zowat een jaar aan de macht in Egypte, maar heeft niets kunnen doen aan de economische problemen en de onvrede die daarmee gepaard gaat. President Mursi schroeft enkele omstreden decreten terug, maar het is slechts uitstel van executie.

Ook het hele voorjaar blijft het onrustig in Caïro en in andere steden, en eind juni stroomt het intussen iconische Tahrirplein opnieuw vol woedende mensen. De legertop, sinds het verdrijven van Moebarak een schaduwmacht in de Egyptische politiek, schuift Mursi aan de kant en neemt de facto de macht opnieuw over.

De Moslimbroeders reageren woedend op de staatsgreep. Ze komen massaal op straat, de hele zomer lang, maar de legertop geeft geen duimbreed toe. In juli en augustus vallen zo'n 1.000 doden bij de rellen en de protesten. De noodtoestand en een avondklok, terug van bijna nooit weggeweest, stelpen de protesten en de rellen.

Maar de situatie blijft enorm gespannen. Wat we zien in Egypte de voorbije jaren, is een dynamiek van revolutie en contrarevolutie, waarbij de oude orde nu de macht opnieuw heeft genomen en probeert te consolideren. Zo'n dynamiek is typisch aan revoluties, de Franse Revolutie was ook niet in een jaar voorbij.

Wellicht duurt het niet lang meer of we zien opnieuw grootschalige protesten in Caïro. De legertop zal er niet in slagen om op korte termijn de economische onvrede weg te nemen, en van de beloftes om snel met een nieuwe grondwet en nieuwe verkiezingen te komen, komt wellicht weinig in huis. Intussen moet Mursi terechtstaan en komt van een echt proces tegen Hosni Moebarak wellicht nog weinig in huis.