Italië na Berlusconi - Mieke Strynckx

2013 was – het is bijna een traditie – een tumultueus jaar in de Italiaanse politiek. Zowel aan de rechter- als aan de linkerzijde van de grote regeringscoalitie waren er verschuivingen die ook in 2014 hun sporen zullen nalaten. Aan de rechterkant liep Silvio Berlusconi zijn eerste definitieve veroordeling op. Aan de linker werd Matteo Renzi verkozen tot nieuwe leider van de Democratische partij.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Ter rechterzijde

Op 1 augustus werd Berlusconi door het Hof van Cassatie veroordeeld tot vier jaar cel. Ondanks een titanenstrijd kon hij niet voorkomen dat hij vervolgens uit de Senaat werd gezet. De wet schrijft immers voor dat wie veroordeeld wordt tot twee jaar of meer, niet meer in het parlement kan zetelen. Tijdens Silvio’s worsteling, spatte ook nog zijn partij uiteen. Berlusconi misrekende zich in de trouw die zijn poulain Angelino Alfano hem altijd had betoond. Alfano vond dit keer het voortbestaan van de regering belangrijker dan de persoonlijke besognes van Berlusconi, en hield voet bij stuk.

Tijdens een dramatische vertrouwensstemming moest Berlusconi zijn trots inslikken, en de regering blijven steunen. Niet veel later gebeurde het onvermijdelijke dan toch: Berlusconi verhuisde met zijn Forza Italia naar de oppositie, Alfano bleef met zijn nieuwe partij Nuovo Centrodestra (nieuw centrum-rechts) de regering steunen.

Ter linkerzijde

Wat er intussen aan de linkerzijde gebeurde, sprong iets minder in het oog, maar blijft ook niet zonder politiek gevolg. Op 8 december werd Matteo Renzi verkozen tot nieuwe leider van de linkse Democratische Partij. Renzi had al voor de verkiezingen van februari 2013 een gooi gedaan naar het leiderschap, maar moest toen de duimen leggen. Bij zijn herkansing haalde hij het met de vingers in de neus.

Renzi vertegenwoordigt een nieuw geluid in de partij. Hij is charismatisch, pragmatisch, en vooral: hij komt (net als premier Letta) niet uit de traditionele stal van de partij, die gedomineerd wordt door oud-communisten en syndicalisten. Maar bij momenten is hij ook een ongeleid projectiel. In Italië wordt hij Il Rottamatore genoemd, de man die het establishment binnen zijn partij omver wil werpen. Renzi werd overigens verkozen met de slogan Cambiamento, verandering.

Verlost van Berlusconi, maar...

Voor de regering heeft dit alles grote gevolgen. Enerzijds zal het voor premier Letta ongetwijfeld een opluchting zijn dat hij verlost is van de onberekenbare Berlusconi. De man die voortdurend dreigde met een regeringscrisis, waardoor de regering permanent verlamd raakte, en er maar weinig in huis kwam van de beloofde hervormingen. Met Alfano heeft Letta een meer betrouwbare bondgenoot. Ze kennen elkaar ook goed: allebei hebben ze christendemocratische roots (net als Renzi trouwens), al gingen ze daarna elk een heel andere weg op.

Maar Alfano blijft ook openstaan voor samenwerking met Berlusconi. Zijn partij is in alle peilingen maar het kleine broertje van Forza Italia. En Alfano zal er alles aan doen om niet te eindigen als Gianfranco Fini. Ook die scheurde zich af van Berlusconi en richtte een nieuwe partij op. Maar die verschrompelde tot een politieke fractie die zelfs de kiesdrempel niet haalde.

Een nieuwe coalitie

Doordat Berlusconi naar de oppositie verkaste, is er de facto een nieuwe coalitie. Die kreeg op 11 december opnieuw het vertrouwen van het parlement. Maar met name in de Senaat is de meerderheid in grote mate afhankelijk van de nieuwe partij van Alfano. Die kan door haar steun te onthouden elk wetsvoorstel blokkeren. Alfano zal ongetwijfeld van die macht gebruik maken om zijn politieke agenda zoveel mogelijk uit te voeren.

Maar ook Matteo Renzi zal proberen om zijn Democratische Partij zoveel mogelijk op het regeringswerk te laten wegen. Nog voor hij tot partijleider werd verkozen, gaf hij zijn partijgenoot premier Letta al een waarschuwing mee: Alfano mag dan dertig Senatoren hebben, zei hij, maar vergeet niet dat wij 300 Kamerleden hebben. En dat maakt dat premier Letta – ondanks de verdwijning van Berlusconi – nog altijd in een moeilijke spagaat zit.

De kieswet en andere problemen

De nieuwe coalitie wil proberen een aantal institutionele en economische hervormingen door te voeren. Maar ook de kieswet moet veranderen. De kieswet – die bij de verkiezingen van 2013 een politieke patstelling opleverde – is namelijk ten dele ongrondwettelijk verklaard door het Grondwettelijk Hof. Een zwaar programma dus voor het volgende jaar, dat de nieuwe coalitie zeker op de proef zal stellen.

Het wordt dus toch weer een moeilijk jaar, waarin de mogelijkheid van vervroegde verkiezingen altijd in de lucht blijft hangen. Berlusconi haalt in alle peilingen nog altijd ongeveer een vijfde van de stemmen. En ook de vijfsterrenbeweging van komiek Beppe Grillo, die bij de vorige verkiezingen plots uitgroeide tot een reus, blijft hoog scoren.

Er is de economische recessie waar Italië maar niet uit raakt. Die inspireert ook een steeds heterogenere protestbeweging waar volgens een recente peiling 8 op de 10 Italianen zich verbonden mee voelen. Velen van hen zien Europa als de grote boeman. En ook het vertrouwen in de nationale politiek is totaal zoek. In zulke omstandigheden is een zwaar hervormingsprogramma bijna tot mislukken gedoemd.

(Mieke Strynckx is journalist bij VRT Nieuws met een bijzondere interesse voor Italië.)