Verloren hart, verloren droom - Chris Serroyen

Johnny White overleden. Weer een stuk van mijn jeugd weggeslagen. Laat ik hem met zijn bekendste song even voortleven als titel van deze bijdrage, over de armoede en ongelijkheid in België. Naar aanleiding van enkele krantenberichten begin deze week en de aandacht die Hautekiet er aan besteedde. Waarbij toch vooral beklijft de opvallende stelling van Ive Marx van het Centrum voor Sociaal Beleid (CSB, Universiteit Antwerpen) “dat de sociale impact van de crisis in ons land mild is gebleven”. In de zin dat de armoede al bij al stabiel is gebleven en er navenant weinig impact was op de ongelijkheid.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Inconvenient truth

Je voelde aan de eerste, botte reacties dat het ter rechterzijde al snel werd onthaald als een ongemakkelijke waarheid. Want niet echt verenigbaar met hun courante analyse dat onze organisatie van de arbeidsmarkt en ons model van sociale bescherming ook vanuit sociaal oogpunt dodelijk inefficiënt zijn. En niet echt in lijn met de aanhoudende onheilsprofetieën sinds het begin van de crisis, in 2008. Dat ons sociaal model als zeepbel, bij het minste zuchtje economische tegenwind zou uiteenspatten.

Hetgeen al snel tot de zurige Twitter leidde van ceo Karel Van Eetvelt van UNIZO: “Sociale zekerheid in België houdt stand tijdens crisis. Klopt, maar daarvoor gaan we komende decennia stevige prijs betalen”. En in zijn spoor, zoals dat tegenwoordig gaat, een reeks andere patronale of neoliberale oprispingen. Om toch vooral niet het licht van de zon te moeten erkennen. Overigens toch vreemd dat UNIZO begint in te beuken op de kost van de sociale zekerheid. Want de belangrijkste groeier is precies het sociaal statuut van de zelfstandigen. Trouwens om begrijpelijke redenen.

Om drie redenen

Echter ook ter linkerzijde voelde je het ongemak bij de stelling vanuit het CSB. Waarvoor al meer begrip is op te brengen. Omdat het al te zeer bevestigend dreigt te werken naar het beleid. Dat nadat je jarenlang hebt voorgehouden dat de crisis de armoede en ongelijkheid aanjaagde. En dus politiek weerwerk nodig was. Desalniettemin ben ik geneigd Ive Marx te volgen. Om drie redenen.

Eén, wie enig vertrouwen heeft in ons sociaal model had dit ook verwacht. Al snel bij het begin van de crisis werd duidelijk hoe performant onze zgn. automatische stabilisatoren (index, loonvorming, sociale zekerheid, collectieve diensten, progressieve fiscaliteit) werkten, in vergelijking met andere Europese landen en zeker ook de Verenigde Staten. Die bleken in staat 53 % van de inkomensschok en 66% van de werkloosheidsschok op te vangen. Tegen resp. 32%, resp. 34% in de Verenigde Staten. Maar ook slechts 40, resp. 47% in Nederland.

Twee, we zijn er bij de aanvang in geslaagd die stabilisatorwerking – ondanks het gebeuk van de werkgevers en de diehards van de Europese Ecfin-filière – te vrijwaren. Meer nog, te versterken met de opeenvolgende crisismaatregelen (ontslaguitkeringen, verbetering economische werkloosheid arbeiders, crisiswerkloosheid bedienden...), de welvaartsvastheid van de vervangingsinkomens en – de eerste twee jaar althans – enige ruimte voor nieuwe loonvoordelen boven index.

En drie, België heeft zijn eigen koers gevaren voor de budgettaire sanering. Zonder slaafs de Europese oekazes te volgen. Gelukkig maar. Zelfs het IMF erkent vandaag dat een budgettair traject dat al te sterkt mikt op rantsoenering van de uitgaven gedoemd is de ongelijkheid t vergroten.

De regering deed zaken

Terzijde, in het debat begin deze week drong opnieuw door dat België vooral het geluk had lang geen regering te hebben en dus gewoonweg niet in staat was zich in een blinde sanering te storten, die de economie zou doodknijpen en de armoede zou opblazen. Hierin echoot Paul Krugman door, met zijn recente vergelijking België-Nederland : België werd gered door zijn politieke paralysie, terwijl Nederland eendrachtig en vastberaden besloot totaal verkeerd te handelen. Onder luid applaus van Paul De Grauwe.

Met mijnerzijds gerede twijfels. Want België had al die tijd wel degelijk een regering, weliswaar in lopende zaken, en die omwille van de acute crisis, wel zaken deed. Wie die eerste crisisjaren reconstrueert, zal vaststellen dat het minder een kwestie was van onvermogen, maar van doordachte consensus binnen de regering om de stabilisatoren hun werk te laten doen en zelfs te versterken, zonder Keynesiaanse overkill. Waarbij ook de rol van de sociale partners niet mag worden onderschat.

Met - althans bij de aanvang van de crisis (dat waren nogal eens tijden) - de gemeenschappelijke wil om via het interprofessioneel akkoord voor 2009-2010 het vertrouwen te herstellen en de binnenlandse consumptie op peil te houden. En vervolgens de gedeelde bezorgdheid ontslagen te vermijden door formules van arbeidsherverdeling, de tijdelijke werkloosheid voorop. Dat lijken Krugman en De Grauwe over het hoofd te zien. Zoals ze ook over het hoofd zien dat België gewoonweg betere stabilisatoren heeft dan Nederland (zie hoger).

The worst is yet to come

Als ik dus geneigd ben Ive Marx te volgen, dan is het echter met de rem op. Om een paar redenen.
Eén, omdat de armoedestatistieken met teveel vertraging komen. We hebben nu cijfers voor 2012, maar gebaseerd op de sociale situatie in 2011. Wat anno 2014, drie jaar later? Nog los van de moeilijkheden om een complex iets als armoede eenduidig te meten, laat staan adequaat de wisselwerking met de crisis bloot te leggen. Ive Marx zal me niet tegenspreken.

Twee, wat als je door de gemiddelden kijkt? Want de armoede- en ongelijkheidscijfers zijn uiteindelijk het saldo van een reeks uiteenlopende en soms tegenstrijdige bewegingen. Een voorbeeld: de armoede onder gepensioneerden daalt. Waarom? Omdat je almaar meer gepensioneerden hebt met een volledige, of minstens behoorlijke loopbaan. En almaar meer koppels met twee volwaardige pensioenen. Waardoor eventuele problemen beneden de 65 jaar wat worden gemaskeerd. Waaronder het stijgende probleem van de kinderarmoede en de armoede onder personen met buitenlandse roots, zoals CSB al meermaals heeft aangegeven.

Drie, en wat als de hervorming van de werkloosheidsverzekering op kruissnelheid komt? Ik heb het hier ooit de verpaupering van de langdurig werklozen genoemd. Die verarming komt langzaam op kruissnelheid. En daar komt vanaf 1 januari 2015 de beperking in duur bij van de inschakelingsuitkeringen voor jongeren. Hoeveel extra armoede gaat dat niet opleveren?

Verloren hart

Al dreigt dat slechts een voorsmaakje te zijn voor veel erger. Want in de aanloop van de verkiezingen zie je hoe een front is ontstaan tussen een deel van de werkgeverswereld en de politieke wereld om eindelijk eens tot een coalitie te komen voor de grote schoktherapieën. Om ons sociaal model te hervormen, lees: af te takelen. Vergezeld van een ongeziene culpabilisering en stigmatisering van gerechtigden op sociale uitkeringen, en van werklozen en armen in het bijzonder.

Het beleid van activering van werklozen van de voorbije tien jaar was al op het scherp van de snee. Maar daar ging het tenminste nog om werken tegen de uitkering: bevorderen dat werklozen zo snel mogelijk zonder uitkering kunnen. Nu gaat het om werken voor de uitkering. In het beste geval. Want nog liever gaat het om het afpakken van de werkloosheidsuitkering. Met nu weer een grens verlegd door Liesbeth Homans in Antwerpen, die droogweg stelt dat zulks het voordeel heeft dat ze bij het OCMW komen, zodat al hun inkomens kunnen worden gecontroleerd. Het OCMW dus niet als redplank, maar als controlecentrum van de sociale zekerheid.

Al vrees ik dat we het ergste nog niet hebben gezien. In Nederland gaan ze niet enkel het inkomen van de werklozen controleren, maar ook hun voorkomen en kledij. En zorgbehoevenden gaan voor de zorg die ze krijgen gevraagd worden iets terug te doen aan de gemeenschap, zelfs als ze in een rolstoel zitten. Dat verzin ik niet. Dat staat zo letterlijk in een wetsontwerp dat in Nederland deze week werd overgemaakt aan het Parlement : “Eenzaamheid kan mogelijk worden verminderd door bijvoorbeeld ouderen te laten voorlezen op de voorschoolse opvang voor kinderen met een taalachterstand; of de gepensioneerde boekhouder die rolstoelgebonden is, wordt vrijwilliger in het kader van de gemeentelijke schuldhulpverlening”.

In het radicaal-rechtse en patronaal-populistische vertoog (met “toog” van toogpraat) zijn de armen geen mensen meer in miserie, als slachtoffers van een economie en samenleving die armoede en ongelijkheid creëren en bestendigen. Maar is het “tuig”, dat profiteert, parasiteert en fraudeurt. En dat daarom dringend moet worden gedisciplineerd, gecontroleerd en geresponsabiliseerd. En dat je in afwachting van hun vlucht uit de armoede, dag na dag ongehinderd mag beschimpen en vernederen. Het verloren hart van een meedogenloze, harteloze samenleving.

Verloren droom

Maar er is nog een ander element dat me wat afremt in de benadering van Ive Marx. Moeten we nu blij zijn dat de armoede stabiliseert? Stabiel, dat is nog altijd 1 op 7 van de huishoudens met risico op armoede (14.8% in 2012). Gingen we niet de armoede verminderen? Stond dat niet in de strategie Europa 2020? En heeft België zich daar niet toe geëngageerd? Overigens niet voor een klein beetje.

Tegen 2018 moet het aantal mensen met risico op armoede of uitsluiting met 457.000 omlaag, dixit het laatste engagement naar Europa . En dus moeten we geen debat voeren over al dan niet stabiliseren van de armoede. Maar wel over het verschrompelen van de armoede. Jammer genoeg is dit vandaag blijkbaar geen beleidsoptie meer. De verloren droom van een sociale samenleving .

(Chris Serroyen is hoofd van de ACV-studiedienst.)

 

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.