Op zoek naar vrede in het jongste land van Afrika

Zuid-Soedan werd pas in 2011 onafhankelijk van de rest van Soedan, na het langst durende conflict dat Afrika de afgelopen eeuwen heeft gekend. Veel Zuid-Soedanezen verwachtten veel heil van hun pas verworven onafhankelijkheid, maar die hoop is ijdel gebleken. De afgelopen jaren heeft het straatarme land vooral nieuw geweld gekend: oorlog om olie en oorlog om macht en invloed.

Het overwegend christelijk-animistische zuiden van Soedan heeft decennia lang gestreden voor onafhankelijkheid omdat het zich gediscrimineerd voelde in het islamitische Soedan, waar het regime in Khartoem gaandeweg is geëvolueerd van een militaire dictatuur naar een fundamentalistisch regime dat absoluut geen rekening houdt met etnisch-culturele minderheden.

Twee bloedige burgeroorlogen worden daarvoor uitgevochten, met een 11 jaar durende gewapende vrede tussen beide conflicten, in de periode 1972-1983. Vooral de Tweede Soedanese burgeroorlog is bijzonder bloedig en eist naar schatting een kleine twee miljoen mensenlevens. Velen sterven door hongersnood en ziekte, ten gevolge van de oorlog. Vier miljoen burgers slaan op de vlucht voor het oorlogsgeweld.

De Zuid-Soedanese rebellen zijn gegroepeerd in het Sudan People's Liberation Army (SPLA). De grote figuur daar is John Garang, één van de andere leiders heet Riek Machar. De beweging van Machar sluit trouwens al in 1997 een eerste overeenkomst met het regime in Khartoem, jaren vóór de rest van het SPLA.

In 2005 volgt het globale vredesakkoord tussen het SPLA en Khartoem. Zuid-Soedan krijgt een verregaande vorm van autonomie binnen Soedan en John Garang wordt vicepresident in de regering van president Omar al-Bashir. Er wordt ook afgesproken dat de Zuid-Soedanezen zich in 2011 mogen uitspreken over onafhankelijkheid.

Garang zou het niet meer meemaken. Enkele weken na het vredesakkoord stort zijn helikopter neer. Garang overleeft het niet, maar rond zijn dood blijft tot op vandaag een waas van onduidelijkheid en complot hangen. Hoe dan ook wordt hij als vicepresident opgevolgd door Salva Kiir Mayardit, een briljant militair strateeg zonder ervaring in de politiek.

98 procent zegt ja!

In januari krijgen de burgers het laatste woord: in een referendum stemt 98,93 procent van de Zuid-Soedanezen voor onafhankelijkheid. Volgens de VN-Veiligheidsraad is de stembusgang grotendeels vrij, eerlijk en geloofwaardig verlopen. Khartoem erkent het nieuwe land en de Soedanese president Omar al-Bashir is aanwezig bij de viering van de onafhankelijkheid in de Zuid-Soedanese hoofdstad Juba. Tienduizenden enthousiaste Zuid-Soedanezen zien dat het goed is.

De onbetwiste sterke man van het nieuwe land is Salva Kiir, die de eerste president wordt. Riek Machar Teny Dhurgon wordt zijn vicepresident. De regering van het zuiden, die tijdens twee burgeroorlogen gevochten heeft voor onafhankelijkheid, moet zich nu verantwoordelijk tonen, zegt VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon.

De verwachtingen zijn hooggespannen, in de straten van Juba hangt een sfeer van enthousiasme en opwinding.

AP2011

De vlam slaat weer in pan

Nog geen jaar later gaat het een eerste keer goed mis. De inzet vormen de olierijke regio's Abyei, Zuid-Kordofan en Heglig. Juba en Khartoem liggen met elkaar overhoop over hun onderlinge grens, en vooral over wat in het grensgebied onder de grond zit.

Onder grote internationale druk leggen Soedan en Zuid-Soedan hun geschillen bij. De Soedanese president Omar al-Bashir reist naar Juba, een teken van toenadering. De verdeling van de olie-inkomsten blijft een erg delicate kwestie in zowel Soedan als Zuid-Soedan, waar een groot deel van de bevolking het sowieso al niet erg breed heeft.

Eind vorig jaar leiden interne etnische tegenstellingen in Zuid-Soedan tot een nieuw conflict, ja zelfs een burgeroorlog. Tegenover elkaar staan de Dinka's, de stam waartoe president Kiir behoort, en de Nuer, de stam van de intussen ontslagen vicepresident Riek Machar. Doordat er in Zuid-Soedan veel wapens in omloop zijn, vallen er honderden doden en slaan enkele honderdduizenden burgers op de vlucht. Tv-collega Rudi Vranckx is in de stad Bor getuige van de gevolgen van oorlogsmisdaden: executies in het ziekenhuis, rottende lijken op een geplunderde markt en platgebrande huizen.

AP2014

De etnische tegenstellingen enten zich op de tegenstellingen tussen de president en de ontslagen vicepresident: een ordinaire strijd om de macht met zware gevolgen. Beide partijen hebben nu wel een akkoord over een staakt-het-vuren, maar het is nog onduidelijk hoe het nu verder moet. Waarnemers waarschuwen ervoor dat het van belang is dat er in Zuid-Soedan een goed functionerend democratisch systeem wordt opgezet dat open staat voor oppositiepartijen.

Hoe dan ook hinkt de Zuid-Soedanese economie nog flink achterop. Het land beschikt weliswaar over veel natuurlijke hulpbronnen en ligt in vruchtbaar gebied, maar door slecht bestuur zou Zuid-Sudan zich wel eens tot een zogenaamde "falende staat" kunnen ontwikkelen.

AP2014