Oekraïense helden sterven niet - Jan Balliauw

Het slagveld achter hotel Oekraïne waar tientallen betogers zijn neergeschoten is een bedevaartsoord geworden. Honderden kaarsjes branden op de plaatsen waar bloedsporen aangeven waar de slachtoffers zijn gevallen. Het geeft me koude rillingen als ik er voorbij wandel. Vanuit onze hotelkamer aan de achterkant van hotel Oekraïne hebben cameraman Ludwig Schryvers, klankman-monteur Indra Moerloose en ik op die plaats tientallen mensen zien neerschieten. De betogers liepen vooruit met hun metalen schilden maar die boden geen bescherming tegen de goed gemikte schoten van de scherpschutters. De een na de ander viel neer, en toch bleven er andere komen. Na een tijd probeerde men de gewonden en doden te evacueren, maar zelfs op die mensen werd geschoten. De hallucinante en vreselijke beelden die Ludwig filmde, werden door Indra al na een goed half uur naar Brussel gestuurd en zijn intussen over de hele wereld getoond.
labels
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

"Helden sterven niet"

Janoekovitsj is gevlucht, Kiev is in handen van de oppositie. Zogenaamde zelfverdedigingseenheden van Maidan verzekeren de veiligheid. Hier en daar begint de verkeerspolitie zich weer te tonen, maar leden van die eenheden staan bij hen om hun veiligheid te garanderen. Ze hebben zelfs een checkpoint op de weg naar de luchthaven. Zij zijn voor veel mensen op Maidan de echte helden van de revolutie. Het waren leden van die paramilitaire zelfverdedigingseenheden die we hebben zien neerschieten. Als ze in kolonnes door de barricades marcheren, maken de duizenden aanwezigen een erehaag en applaudisseren. Geregeld scanderen de omstaanders “Helden sterven niet”. Het is sinds de slachting van donderdag de hoofdslogan van Maidan geworden.

Alles blijft voorlopig bijzonder rustig, ook al is er nergens politie te zien. Er wordt niet geplunderd. Je zou op straat niet denken dat er momenteel een politiek machtsvacuüm is in Oekraïne. Mensen zijn vriendelijk voor elkaar en willen elkaar nu vooral helpen. Op straat word ik aangeklampt door twee vrouwen die absoluut willen dat ik hun thee proef. In de lobby van het hotel waar nog altijd een ziekenboeg functioneert, brengt een man wat voedsel voor het medisch personeel. Een verpleegster zorgt voor de catering, ook voor de vele journalisten in het hotel, en doet dat met een brede glimlach. Het is een verademing tegenover de soms norse Sovjethouding in dit hotel.

Nergens is er feest

Niemand viert feest, niemand drinkt alcohol. Maidan is sinds het begin van de opstand drooggelegd en dat alleen al is in Oekraïne een revolutie. De aanwezigen vinden het nog veel te vroeg om te juichen. Janoekovitsj is gevlucht uit Kiev maar nog niet gearresteerd. Maidan wil dat hij berecht wordt voor de tientallen doden die zijn gevallen. En de mensen zitten nog met een flinke kater van de Oranjerevolutie van 2004. Toen ging ook alles veranderen maar Timosjenko en Joesjtsjenko hebben er zo’n potje van gemaakt dat de grote vijand van de Oranjerevolutie, Viktor Janoekovitsj, na enkele jaren weer aan de macht was.

Buitenspel

De politici die zich de afgelopen 3 maanden hebben opgeworpen als de oppositieleiders, Klitsjko, Jatsenjoek en Tjagnibok, hebben zichzelf buitenspel gezet op Maidan door vrijdag onder grote Europese druk een akkoord te tekenen met de gehate president waardoor die tot december aan de macht kon blijven. Klitsjko stond met zijn mond vol tanden toen een radicale betoger op het podium klom en zijn microfoon afnam toen hij het akkoord probeerde te verdedigen. De man zei dat Janoekovitsj tegen 10u ’s ochtends vertrokken moest zijn, anders zouden ze de gebouwen van de presidentiele administratie bestormen. Hij vertolkte daarmee perfect de stemming onder de betogers op Maidan. Nu Janoekovitsj is afgezet, blijven de betogers op Maidan om de politici onder druk te zetten, en ze zullen dat vermoedelijk blijven doen tot de verkiezingen van 25 mei of zelfs daarna.

Een land met 2 invloedssferen

De mensen op Maidan hebben nu vooral vertrouwen in de leiders van de opstand op straat, waarin ultranationalistische groepen zoals Pravi Sektor (Rechtse Sektor) een grote rol hebben gespeeld. Ik hoorde op het plein na de lauw ontvangen toespraak van Timosjenko heel veel mensen de naam van Dmitro Jarosj scanderen, de leider van Pravi Sektor. De opmars van de ultranationalisten en allerlei andere rechtsradicale groepen zorgt meteen voor veel bezorgdheid in het oosten en zuiden van het land waar Russisch de voertaal is. Zij zijn niet alleen hun toeverlaat in Kiev kwijt (Janoekovitsj is van Donetsk en spreekt nauwelijks Oekraïens), ze vrezen nu dat in Oekraïne de nationalisten de rol van het Russisch nog verder zullen terugtrekken.

Ook nu duikt weer het splitsingsscenario op dat permanent aanwezig is in de recente Oekraïense geschiedenis. Het westen van het land heeft nu eenmaal een heel andere geschiedenis dan het oostelijke deel. Als je van Kiev naar Lviv rijdt, voel je op een bepaald moment door wijzigingen in het landschap dat je Europa binnenrijdt. Toch is het niet helemaal een zwart wit verhaal. Ook in het oosten en zuiden willen veel mensen dat Oekraïne als land blijft bestaan en dat het gedaan is met de torenhoge corruptie en de almacht van enkele superrijke zakenmannen, de zogenaamde oligarchen, die zich op illegale wijze hebben verrijkt na de val van de Sovjet-Unie. De meeste van die zogenaamde oligarchen hebben Janoekovitsj gesteund om om hem aan de macht te brengen. Maar toen hij koos voor een geweldscenario, lieten ze hem vallen, vermoedelijk in een poging hun imperium veilig te stellen.

De schaduw van Moskou

De blikken richten zich nu richting Moskou. Voor Poetin is Oekraïne een essentieel onderdeel van de Euraziatische Unie die hij wil oprichten. Het land is niet alleen de bakermat van de Russische cultuur en heeft nauwe economische en culturele banden, zonder Oekraïne stelt die Euraziatische Unie niet veel voor. In 1991 viel de Sovjet-Unie uiteen toen de Oekraïense president Kravtsjoek na een overduidelijk referendum koos voor onafhankelijkheid.

Rusland heeft deze slag verloren, en dat zal hard zijn aangekomen bij Poetin net toen hij met de Olympische Winterspelen in Sotsji aan de wereld wou tonen hoe machtig het nieuwe Rusland wel is geworden. Maar Rusland blijft veel invloed hebben in Oekraïne. De Zwarte Zee vloot ligt in Sevastopol, dat in de praktijk een Russische stad is. Niet voor niets waarschuwde gisteren de nationale veiligheidsadviseur van president Obama, Susan Rice, tegen een militair ingrijpen van Rusland. Toen Rusland in 2008 Georgië binnenviel, werd ook al gevreesd dat de Krim wel eens de volgende dominosteen zou worden in de Russische expansie. De Russische tanks zijn zeker nog niet aan het warmdraaien aan de Oekraïense grens, maar er is een duidelijke angst voor dit doemscenario.

Rusland kan ook enorme financiële en economische druk uitoefenen op Oekraïne. Al het gas komt uit Rusland en in het verleden is al twee keer de gaskraan dichtgedraaid tijdens politieke spanningen tussen Moskou en Kiev. Oekraïne hangt momenteel ook aan een infuus van Russische geld. Daarmee had Poetin Janoekovitsj verleid om de ondertekening van het samenwerkingsakkoord met de EU op te schorten. Zonder dat Russische geld is het land failliet. Moskou heeft de uitkering van de volgende tranche van die financiële steun alvast uitgesteld en wacht nu de vorming van een nieuwe regering af.

Zorgen voor later

Voor de mensen op Maidan zijn dat zorgen voor later. De voorbije dagen weerklonk voortdurend indringende rouwmuziek vanop het podium als de zoveelste open kist met een dode betoger door het publiek werd gedragen voor een plechtige uitvaart. “Helden sterven niet” galmde het uit de kelen van de soms vele duizenden aanwezigen. De politici in Oekraïne kunnen dat maar best goed in hun oren knopen. Maidan is niet van plan deze overwinning zo maar uit handen te geven. De herinnering aan het bloedvergieten zit daarvoor veel te diep.

 

(Jan Balliauw is buitenlandverslaggever voor VRT Nieuws, gespecialiseerd in internationale diplomatie.)