Smörrebrod-democratie - Jan Van de Poel

Onze representatieve democratie raakt steeds meer in het slop. Minder mensen gaan stemmen, kiezers worden grilliger in hun keuze, partijen vinden amper nog leden. Tegelijk wordt de democratie minder efficiënt: daadkrachtig besturen wordt problematischer, politici denken niet verder dan de volgende verkiezingen.
labels
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Eerder hield David Van Reybrouck een pleidooi voor politici die uit de bevolking geloot worden als antwoord op dat democratisch vermoeidheidssyndroom. Deze week nog pleitte Groen-kamerlid Kristof Calvo voor meer vrijheid voor parlementsleden om hun gedacht te zeggen, los van de partijdiscipline. Maar misschien helpt het om even voorbij onze grenzen te kijken, naar Denemarken bijvoorbeeld.

Bedroevend niveau

Het niveau van het parlementair debat in België is vaak bedroevend. De verstikkende partijdiscipline leidt tot verkrampte debatten waarbij iedereen terugplooit op het eigen grote gelijk. Ministers blinken uit in afwezigheid, parlementsleden herkauwen ongeïnspireerd partijstandpunten. Enkel het wekelijks actualiteitsdebat (in het Vlaams parlement) of het federale vragenuurtje durven wel eens voor vuurwerk zorgen.

Dat heeft veel te maken met de aard van ons democratisch beestje. Ons politiek landschap wordt bepaald door de vele breuklijnen die erdoor lopen: tussen Vlamingen en Walen, tussen sociaal-economisch links en rechts, tussen ethisch progressief en eerder conservatief. Dat leidt meestal tot een zeer moeizame regeringsvorming met broze evenwichten.

Om ongelukken onderweg te voorkomen worden alle afspraken minutieus vastgelegd in het regeerakkoord (dat van Di Rupo I telt bijna 200 bladzijden). Tijdens de rit kleurt men vervolgens nooit buiten de lijntjes van dat akkoord. Over levensbeschouwelijke kwesties en zaken die geen geld kosten mag het parlement nog wel eens zijn licht laten schijnen.

Weinig vertrouwen

Is dat een slechte zaak? Uit onderzoek van de Leuvense universiteit blijkt dat de federale regering en het federale parlement op bijzonder weinig vertrouwen kunnen rekenen van de Vlaming, minder zelfs dan het gerecht, de banken of de pers. Het onderzoek werd dan wel midden in de slopende formatiecrisis in 2010 gedaan, toch wijzen de cijfers erop dat het dalende vertrouwen al enige tijd aanhoudt. Het is natuurlijk enorm moeilijk dat dalende vertrouwen aan een specifiek fenomeen toe te schrijven, maar misschien helpt het wel om te kijken naar landen waar het beter gaat.

Wat maakt Denemarken anders?

In de Scandinavische landen is het politiek vertrouwen van oudsher hoog. Denemarken spant daarbij de kroon. In verschillende rankings waarbij landen worden vergeleken op basis van de kwaliteit van hun democratie staat Denemarken op het podium en het land geldt volgens Transparency International als het minst corrupte ter wereld. Wat maakt Denemarken dan zo bijzonder?

Denemarken heeft haar representatief parlement niet geruild voor een directe democratie of een parlement met lotelingen, iets waar auteur David van Reybroeck voorstander van is. Ik denk ook niet dat Deense politici minder trouw zijn aan hun partij dan hun Vlaamse en Waalse collega’s. Wel heeft het Deense parlement een pak meer macht dan bij ons. Hier deelt de regering de lakens uit en gebeurt het belangrijkste debat op vrijdagochtend als de kernministers bij premier Di Rupo op de koffie komen.

Een subtiel maar belangrijk verschil

Denemarken kent het principe van het ‘negatieve parlementarisme’. Dat betekent dat een regering enkel moet opstappen als een meerderheid tegen haar is. Dat verschilt van het Belgische ‘positief parlementarisme’ waar een regering steeds op zoek moet naar een meerderheid die haar steunt via een stemming in het parlement. Dat subtiele maar belangrijke verschil maakt dat minderheidsregeringen in Denemarken de norm zijn. Een minderheidsregering moet voor elke belangrijke beslissing opnieuw steun vinden in het parlement en dus telkens weer een meerderheid van de parlementariërs weten te overtuigen.

Een sterk en volwassen debat

Dat systeem leeft van consensus en een sterk, volwassen debat waarbij elke partij soms gelijk kan hebben en soms niet, waar partijen gedwongen worden met elkaar te praten om samen de knopen te ontwarren en elkaar niet in alles hoeven te steunen. De meerderheidspartijen kunnen zich niet verschuilen achter de onwil of het opportunisme van de andere en de oppositie kan zich niet wentelen in een calimerorol.

Het democratisch besluitvormingsproces wordt ook een pak transparanter. Immers, de belangrijkste debatten gebeuren voortaan in het parlement en niet aan de ontbijttafel van de Wetstraat 16. Vraag is enkel of de parlementsleden wel klaar zijn om die verantwoordelijkheid op te nemen?

 

(Jan Van de Poel is historicus en politoloog.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.