Poetin heeft lak aan Europa - Jan Balliauw

Als ik vertrek uit Simferopol zet de grenswacht op de luchthaven een Oekraïense stempel in mijn paspoort. Op zijn uniform prijkt nog een geel-blauw embleem. De Krim behoort sinds dinsdag 13 uur officieel tot de Russische Federatie, maar de praktische uitvoering daarvan vraagt blijkbaar tijd. Het is eenvoudig om de opschriften die naar Oekraïne verwijzen, van het lokale parlement te verwijderen, maar de Oekraïense staatsorganen vervangen is minder simpel.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Veel automobilisten wachten daar niet op. Het Oekraïense vlaggetje op hun nummerplaat hebben ze overschilderd in de Russische driekleur. Binnenkort krijgen ze een nieuwe Russische nummerplaat, laat premier Aksjonov triomfantelijk weten de dag na de ondertekening van het toetredingsverdrag. Maar de Krim staat voor veel grotere uitdagingen dan de vervanging van de nummerplaten.

Het schiereiland is in 23 jaar tijd zeer sterk verweven met het Oekraïense staatsbestel, zowel economisch als financieel. Op de dag van mijn vertrek kan je geen kredietkaarten meer gebruiken. Ons overgewicht op de Aeroflotvlucht kan alleen cash betaald worden. De Oekraïense Privatbank, de grootste, schort zijn activiteiten op. Geld afhalen aan de bankautomaten wordt alsmaar moeilijker. De watervoorziening is bijna helemaal afhankelijk van het Oekraïense vasteland. 90 procent van de stroom wordt van daar geïmporteerd.

Als de mensen op de Krim bekomen zijn van de roes van het referendum, zou de kater wel eens groot kunnen zijn. Het belangrijke toeristische zomerseizoen, waarvan veel mensen leven op de Krim, dreigt in het water te vallen als de rust niet snel weerkeert. Rusland gaat zeker helpen, de roebels liggen klaar, maar het valt nog te bezien of Moskou bereid is alle kosten te dragen, ook de verliezen van de gewone inwoners.

Zuivering

De beloofde Russische financiële bijstand aan de Krim heeft zeker een rol gespeeld in het referendum zondag, maar bij de mensen die ik heb ontmoet, was het niet doorslaggevend. De etnisch Russische bevolking koos vooral voor een terugkeer naar wat zij nog altijd als hun moederland beschouwen. Toen ik de Krim in 2008 bezocht, na de Russische inval in Georgië, was dat gevoel ook al aanwezig, zeker in een stad als Sevastopol. En nu werd het versterkt door wat men op de Krim ziet als een bedreiging die uitgaat van de aanhangers van de nieuwe regering in Kiev, die in de Krim steevast worden afgeschilderd als fascisten.

Dat er in de Krim geen enkele Rus of Russischtalige echt in gevaar is geweest na de val van Janoekovitsj, is voor vicevoorzitter Grigori Joffe van het Krimse parlement geen punt als ik hem ontmoet op de binnenplaats van het bunkerachtige parlementsgebouw. “We hebben niet willen wachten tot er hier een etnische zuivering begon zoals in Kosovo,” zegt hij, “we wilden bloedvergieten voorkomen.” Het al of niet terechte gevoel van bedreiging werd dan nog eens versterkt door de voortdurende anti-Maidan-propaganda van de Russische tv-zenders die de afgesloten Oekraïense kanalen vervingen.

Grote meerderheid

De uitslag van het referendum, 96,77% voor aanhechting bij Rusland, is bijna zeker opgeblazen. De controle op meervoudig stemmen was niet waterdicht. Een voorzitster van een stembureau in de regio Bachtsjisaraj zei me dat ze gewoon belde naar haar collega van het andere stembureau in het dorp als ze dacht dat iemand voor de tweede keer kwam stemmen. In een dorp waar iedereen elkaar kent, kan zoiets werken maar niet in de steden.

Onafhankelijke internationale waarnemers waren er niet. Daarbij komt dat de druk op de tegenstanders van aanhechting tegen Rusland bijzonder groot was. Als je in Simferopol rondliep met een Oekraïense vlag, kreeg je bijna gegarandeerd problemen. Iemand vertelde me dat ze met haar vriendin in de bus aan het praten was over haar twijfels bij het referendum en dat ze maar wijselijk besloot haar mond te houden toen ze de afkeurende blikken zag van de andere passagiers. Ook waren in de dagen voor het referendum geen tegenstemmen te horen op televisie.

Toch was het zondag overduidelijk dat een grote meerderheid van de inwoners op de Krim de aansluiting met Rusland echt wel wou. Het gaf president Poetin een belangrijk argument in handen om snel werk te maken van de aanhechting van het strategisch belangrijke schiereiland.

Voor hem werd daarmee een vergissing van de geschiedenis rechtgezet. Sovjetleider Chroesjtsjov had de Krim in 1954 aan Oekraïne geschonken, maar dat maakte toen niet veel uit want er waren in de Sovjet-Unie nu eenmaal geen grenzen. Eind 1991, bij de ontbinding van die Sovjet-Unie, werden de inwoners van de Krim evenwel plots Oekraïners. De Krim is een onafscheidelijk deel van Rusland, zei Poetin dinsdag tijdens zijn plechtige speech tot het voltallige parlement.

De nieuwe Koude Oorlog

Maar zo mogelijk nog belangrijker was de scherpe antiwesterse opstelling van Poetin. Het Westen heeft Rusland bedrogen, zei hij, door voortdurend van alles te beloven en het tegenoverstelde te doen. Hij noemde de uitbreiding van de NAVO en de NAVO-bombardementen in Libië. In Oekraïne overschreed het Westen een rode lijn door een staatsgreep van bendes neonazi’s en antisemieten te steunen, aldus nog Poetin.

Omdat het land zo belangrijk is voor Rusland, moest volgens de Russische president een lijn in het zand worden getrokken. Het argument van Europa en Amerika dat het referendum illegaal was, snijdt voor hem geen hout omdat Kosovo tegen de wil van Servië onafhankelijk mocht worden, zelfs zonder referendum. Dat was ook volkomen illegaal maar toch werd het door het Westen gesteund.

Daarmee is in Europa een einde gekomen aan de post-Sovjet-periode waarin Rusland en het Westen het vaak oneens waren, maar toch nauw samenwerkten. We lijken nu af te stevenen op een periode van confrontatie die veel weg heeft van de Koude Oorlog. Alleen is Rusland geen supermacht meer, zoals de Sovjet-Unie die was, en is er ook geen competitie tussen twee ideologieën in alle uithoeken van de wereld. Deze confrontatie speelt zich vooral af op het Europese vasteland in een wereld die meer en meer multipolair is geworden.

We zitten nu in een soort Koude Oorlog 2.0, een hedendaagse versie van de naoorlogse periode van verkilde relaties met Moskou, waarin Rusland er niet voor terugschrikt om de doctrine dat het “nabije buitenland”, de voormalige Sovjetlanden, tot zijn invloedssfeer behoort, ook daadwerkelijk af te dwingen. Dat het daarvoor een prijs zal betalen, lijkt Poetin niet te deren. Zijn populariteit is opnieuw flink gestegen, want voor veel Russen is hij de man die eindelijk de Russische belangen daadwerkelijk beschermt, desnoods met inzet van militaire middelen.

Europa staat nu voor de uitdaging hoe om te gaan met deze nieuwe realiteit. In de crisis in Oekraïne hebben Europese waarden zoals democratie en rechtstaat ten overvloede hun aantrekkingskracht bewezen, de activisten op Maidan waren zelfs bereid ervoor te sterven. Maar deze crisis heeft ook de zwakheid van Europa blootgelegd. De 28 lidstaten hebben alle hun eigen belangen. De ene lidstaat is afhankelijker van Russisch gas dan de andere. De EU heeft wel sancties afgekondigd, maar die zijn in Moskou op hoongelach ontvangen.

Europa moet ook beseffen dat in tegenstelling tot de naoorlogse periode, de kans groot is dat Amerika zich in dit conflict met Rusland veel meer terughoudend opstelt. Obama heeft de focus verlegd naar Azië en heeft zijn relatie met Poetin verwaarloosd. Na de mislukking van de ‘reset’ met Rusland leek Obama het Rusland van Poetin eerder als een vervelende stoorzender te beschouwen dan als een land dat de Amerikaanse belangen rechtstreeks kon bedreigen.

Bij het vertrek uit Simferopol verontschuldigt de piloot zich voor de langere vluchtduur naar Moskou. “We kunnen niet door het Oekraïense luchtruim vliegen en moeten daardoor een grote omweg maken,” zegt hij. Er zijn intussen nog altijd geen vluchten naar Kiev. De spanning in Oost-Oekraïne blijft groot, ook al zegt Poetin dat Rusland Oekraïne niet wil opsplitsen. Op het moment dat ik vertrek, wordt het hoofdkwartier van de Oekraïense marine in Sevastopol ingenomen door een pro-Russische zelfverdedigingseenheid, gesteund door Russische militairen. Ik kan niet zeggen dat ik Simferopol met een gerust gemoed verlaat.

(Jan Balliauw is VRT-journalist en kenner van Oost-Europa.)