Het Grote Gelijk - Mike De Mulder

De discussie in de media over de Russische ‘annexatie’ van de Krim dreigt te verstarren in een uitzichtloos over en weer schelden tussen sympathisanten van de Russische president Poetin en voorstanders van de (nieuwe) machthebbers in Kiev. Maar is het niet de eerste opdracht (ik wil het niet over plicht hebben) van de journalisten om te proberen zo goed mogelijk een vrij ingewikkelde situatie te begrijpen en uit te leggen aan de lezer/luisteraar/kijker? Daarbij spelen de historische achtergronden en de huidige krachtsverhoudingen een belangrijke rol.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Pas wat nu gebeurt in de discussie eens toe op de Krimoorlog bijvoorbeeld. Aan wiens kant zou u staan? Aan die van de Russische tsaar? Of aan die van de Ottomaanse Turken, gesteund door Fransen en Britten? Wie had ‘het gelijk’ aan z’n kant? Mij lijkt dat een onzinnige vraag. Je kan veel beter proberen begrijpen welke motieven de strijdende partijen hadden. En dat is nog iets anders dan de retoriek die de partijen gebruikten om hun doelstellingen te rechtvaardigen.

‘Nationaal bolsjewisme’

Tijd om terug te keren naar het huidige conflict, Poetin versus EU en VS. Wat de retoriek betreft, die is zoals altijd ronkend. Poetin werpt zich op als de belangenverdediger aller Russen. Ook die van de Krim en in Oekraïne (en in de Baltische staten, Wit-Rusland, enz.?). De EU en de VS presenteren zich als kampioenen van de democratie en de vrije markt. Maar de economische crisis van 2008 heeft ook rake klappen uitgedeeld aan dat model. Het lijkt alsof de Koude Oorlog weer terug is: Oost tegen West.

Maar Poetin is geen communistische leider van een ‘socialistische staat’. Hij komt dan wel uit de KGB, na de instorting van het communisme – eerst in de zgn. Oostbloklanden, nadien in de Sovjet-Unie zelf - bekeerde de Sovjet-nomenklatoera zich tot het westerse kapitalisme. En bouwde zich om tot rijke zakenlui, de oligarchen. De opperoligarch Poetin doet nu vooral zaken en verkoopt gas en olie aan tal van Europese landen. Democratie heeft hij daarbij niet zo nodig, vindt hij. Wel een sterke controlerende staat en een discours dat bol staat van nationalistische uitspraken tegen de westerse democratieën, homo’s en Joden. De Amerikaanse historicus Timothy Snyder gebruikt daarvoor de term ‘nationaal bolsjewisme’. Een handige term, die zowel verwijst naar de kern van Poetins programma, als naar z’n politieke wortels.

Verdeeld land

Als staatsleider wil Poetin ook het hart van het voormalige Sovjetimperium, Rusland, in stand houden en beveiligen. Maar de geschiedenis heeft zo haar eigen nukkigheden. Zo belandde de Krim in 1954 bij Oekraïne, dat toen een onderdeel van de Sovjet-Unie was. Als die Sovjet-Unie in 1991 verdwijnt en Oekraïne onafhankelijk wordt, verliest Rusland dus z’n Krim. Al in 2004 tijdens de Oranje Revolutie keert Oekraïne zich naar het Westen. Maar de Oranje-revolutionairen zoals Joelija Timosjenko bleken al even corrupt als hun Sovjet-voorgangers.

Vergeten we niet dat het recente protest in Kiev vooral uitging van studenten die het gebrek aan democratie en de woekerende corruptie aanklaagden. De Moskou-gezinde president Janoekovitsj werd afgezet door het Oekraïense parlement. Een coalitie van christendemocraten/conservatieven en nationalisten nam het roer over. De Vaderlandpartij van de huidige premier Jatsenjoek is lid van de EVP (van Angela Merkel en Herman Van Rompuy).

Poetin bestempelt de nieuwe machthebbers in Kiev steevast als ‘fascisten’. Dat verwijst naar de Oekraïners van de jaren 40 die collaboreerden met de nazi’s (denk aan het VNV in Vlaanderen). Maar Poetin gaat te kort door de bocht: die politieke erfenis speelt maar een kleine rol meer in het huidige Oekraïne. Nu is het land verdeeld: zowat de helft zoekt (net als de voormalige Oostbloklanden) aansluiting bij de democratische welvaartsstaten van de EU; de andere helft zoekt z’n heil in het Rusland van Poetin.

Voor deze laatsten spelen ook de oude historische banden: Kiev was de bakermat van het oude Rusland. De EU van haar kant steunt de nieuwe machthebbers in Kiev, zij het met reserves. Want er moeten ook nog zaken worden gedaan met Poetin. En aan een oorlog willen EU noch VS zich verbranden. En laten we wel wezen – ook Poetin staat niet te springen om een Derde Wereldoorlog te laten losbarsten. Dat is wellicht nog het meest geruststellende aan de situatie, op een of andere manier komt er wel overleg. Het is wel bitter voor al wie op het Onafhankelijkheidsplein in Kiev schreeuwde om meer democratie en een eind aan de corruptie. Hun stem wordt gesmoord in de stoere uitspraken van West en Oost.

Wat zijn de verdere plannen van Poetin?

Het wordt nu duidelijker waarom Poetin per se de Krim wilde annexeren: hij had de steun van de etnische Russen op de Krim (al was het referendum een farce), wist dat zowel Europa als de VS geen oorlog wil riskeren, wilde niet het risico lopen dat de NAVO en de Amerikanen militaire bases konden opzetten in z’n Krimse achtertuin als Oekraïne lid zou worden van EU en NAVO. Want de haven Sevastopol – waar de Zwarte Zee-vloot van de Russen voor anker ligt - was al Russisch, maar het achterland Oekraïens… Niet voor niets herhaalt Moskou dat ze willen dat Oekraïne ‘neutraal’ blijft, versta: géén lid van de EU, en zeker niet van de NAVO.

En toch is dit is maar een deel van het verhaal. In feite moeten we ons afvragen wat de verdere plannen van Poetin zijn. Wat meent hij nu precies met z’n beloofde ‘bescherming’ van alle Russen, ook in het buitenland? Het klinkt als Hitlers eis van Lebensraum voor de Duitsers in Oostenrijk, Tsjechoslovakije, Polen, Rusland…

Maar Poetin is Hitler niet. Hitler zat in zijn tijd overigens in het offensief, Poetin zit in het defensief. Hitler wilde een moderne, hoog-technologische slavenstaat uitbouwen in een platgebrande Sovjet-Unie. Poetin probeert zo veel mogelijk te redden van het ingekrompen Sovjetimperium. De buffer van de ‘Oostbloklanden’ is weg. Ook de Baltische staten hebben zich afgescheurd. En de VS zitten in Afghanistan, Irak, hebben bases in de Centraal-Aziatische moslimstaten van de voormalige Sovjet-Unie.

En dan zitten we dicht bij China, dat – in tegenstelling tot Poetin – nog altijd een communistische retoriek voert, maar functioneert als een door de staat gecontroleerd kapitalisme, zonder veel democratische plichtplegingen… een model waar tal van Europese en Amerikaanse zakenlui (en politici?) natte dromen van krijgen. Ook Poetin heeft al verdragen ondertekend met de Chinese leiders. Het is het oude geopolitieke spel. Omdat we niet in het hoofd kunnen kijken van Poetin (en Van Rompuy en Obama) weten we dus niet wat er zal gebeuren; maar de geschiedenis en de krachtsverhoudingen geven ons wat meer inzicht. En dat is iets helemaal anders dan aan de kant gaan staan van het Grote Gelijk.

(Mike De Mulder is gepensioneerd radiojournalist.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.