De schaduw van Poetin hangt boven Den Haag - Tom Sauer

Den Haag heeft zich maanden voorbereid om als gaststad op te treden voor de Nucleaire Veiligheidstop, de grootste top ooit in de Vredesstad. Op de agenda staat het indijken van het risico op nucleair terrorisme. En terecht. Er hangt echter een grote schaduw over de top: de crisis in Oekraïne. Het zal dus niet alleen gaan over nucleaire veiligheid. Begrijpelijkerwijze zal men focussen op kortetermijnmaatregelen die moeten zorgen dat Ruslands appetijt met de Krim gestild is. Dat laatste is nog maar de vraag.
labels
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Hoe is het zover kunnen komen?

Een vraag die beter ook aan de orde zou zijn, is hoe het zo ver is kunnen komen. Voor alle duidelijkheid: de actie van Rusland op de Krim is volkomen illegaal en illegitiem. Maar blijkbaar achtte Poetin het wel in het nationaal belang van Rusland om over te gaan tot dergelijke daadkracht. En hebben wij ons in het Westen totaal verkeken op hoe wij Rusland te veel in het nauw hebben gedreven. Het aanbod van de EU voor een Associatieakkoord met Oekraïne was voor Poetin blijkbaar de druppel die de emmer deed overlopen. Merkwaardig dat we dat zelf niet hebben kunnen inschatten. Wanneer we nu in de achteruitkijkspiegel kijken, dan zien we dat de Russen de implosie van de Sovjet-Unie eigenlijk nooit hebben verteerd.

We wisten dat wel, maar hebben we ons ooit echt ingeleefd in wat dat voor Rusland betekende in 1991? Die gevoelens van vernedering werden enkel nog geaccentueerd door de uitbreiding van de EU en de NAVO, in meerdere fasen, terwijl wij hadden beloofd om dat niet te doen. Vanuit westerse bril leek het allemaal "normaal": toestaan dat landen en volkeren zich aansloten bij het vrije, welvarende Europa.

Door een Russische bril bekeken

Vanuit Russische bril moet het midden jaren negentig helemaal anders hebben aangevoeld. Vooral de uitbreiding van de NAVO moet pijn gedaan hebben. Het Warschaupact had zichzelf ontbonden, en velen hadden verwacht dat de NAVO ook geen lang leven zou zijn beschoren. Allianties houden normaal gezien immers op te bestaan bij gebrek aan vijand. Maar de NAVO vond al snel andere vijanden: "schurkenstaten", terrorisme, cyber,...

De NAVO werd de politieman van de wereld, gaande van Kosovo over Afghanistan tot Libië. Hebt u deze evolutie al eens bekeken vanuit het oogpunt van Moskou? Akkoord, ook Rusland werd "partner" binnen de NAVO, maar dat was vooral op papier. De relaties tussen de NAVO en Rusland verkoelden zienderogen sinds de tweede helft van de jaren 90, verpersoonlijkt in het leiderschap van Poetin enkele jaren later.

Wapenbeheersing kan hier als thermometer dienen. Na START I (1991) heeft het lang geduurd vooraleer een nieuw bilateraal ontwapeningsakkoord (inclusief verificatie) in voege trad. Dat is velen ontgaan. Meer nog, de NAVO besliste om nu ook raketafweersystemen te gaan plaatsen in Europa, meer bepaald in de vroegere Oost-Europese staten, vlak aan de grens van Rusland. Neen, die systemen waren niet bedoeld tegen Rusland, wel tegen Iran, dat was althans de uitleg in Brussel. Zo werd het echter niet aangevoeld in Moskou. Objectieve waarnemers gaven hen geen ongelijk. Toch werd het beleid in deze niet (of nauwelijks) bijgesteld.

Het ABM-verdrag, dat de grootte van de raketafweersystemen beperkte, werd door de Bush-administratie unilateraal opgezegd. Kortom, de Russen hebben 20 jaar moeten slikken, en slikken, en slikken. Op een zeker moment barst de elastiek. En katten in het nauw maken rare sprongen. Dat is wat we nu meemaken. Opnieuw, zonder de actie van Rusland goed te keuren. Integendeel.

Als het stof gaat liggen

Wij - Westerlingen en Russen - hebben nagelaten om onze veiligheidsarchitectuur structureel aan de post-Koude Oorlog aan te passen. De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) had nochtans als alternatief voor ons alliantiesysteem kunnen dienen. Rusland zou een gelijkwaardige partner geweest zijn, wat het de afgelopen 20 jaar nooit is geweest.

Misschien, heel misschien, moeten de staatshoofden en regeringsleiders in Den Haag opnieuw deze ideeën, die vlak na het einde van de Koude Oorlog wel degelijk bestonden, opnieuw bovenhalen. Niet om ze meteen toe te passen. Daarvoor is het klimaat veel te verziekt. Maar om - eens het stof is gaan liggen - het fundamenteel anders aan te pakken dan de laatste 20 jaar. Zonder raketafweersystemen, die trouwens technologisch totaal onbetrouwbaar zijn. En met veel minder kernwapens. Het zou ook het risico op nucleair terrorisme, we zouden het haast vergeten, verkleinen.

(Tom Sauer doceert internationale politiek en diplomatie aan de Universiteit Antwerpen, en is auteur van Vechten voor Vrede (Lannoo, 2013).)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.