In het hoofd van Obama - Tom Van de Weghe

President Obama mag president Poetin dankbaar zijn. De Russische gulzigheid om de Krim aan te hechten heeft het lang op voorhand geplande bezoek aan Europa nieuw leven ingeblazen. Het is vooral uitkijken naar Obama's toespraak morgen in het Paleis voor Schone Kunsten. Of hoe een 'signaalspeech' over trans-Atlantische relaties van ‘saai’ naar ‘sexy’ evolueerde. In een paar weken tijd.
labels
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Obama is met twee grote bedoelingen op zijn Air Force One richting Europa gestapt. Hij wil de Europeanen vooral geruststellen dat de VS en de NAVO de Russische 'agressie' onder controle kunnen houden. Nog belangrijker: Obama wil de Europeanen overtuigen dat ze verenigd moeten blijven achter de sancties tegen Rusland, en gerust een tandje mogen bijsteken.

Dat is niet zonder eigenbelang. Obama beseft dat zonder Europese steun de Amerikaanse sancties niet doeltreffend zijn. Meteen moet hij ook de grote zwakheid van Europa onder ogen zien: andermaal blijkt de EU met 28 lidstaten té verdeeld om een vuist te maken. De Europese economie is immers veel méér verstrengeld met Rusland dan de Amerikaanse economie.

Groot-Brittannië teert op het geld van Russische oligarchen, Duitsland stuurt machines en auto's richting Moskou, terwijl het samen met Italië voor een derde van de energiebevoorrading afhankelijk is van Rusland. En Frankrijk hoopt nog steeds om de verkoop van gesofisticeerde oorlogsschepen aan het Kremlin rond te krijgen. Niemand snijdt graag in eigen vel.

Economisch zelfbelang

De wereld waarmee de Amerikaanse president vandaag geconfronteerd wordt, is niet meer dezelfde als toen hij ruim 5 jaar geleden in het Witte Huis terechtkwam. Obama geloofde dat hij met diplomatie de problemen kon oplossen die zijn voorganger Bush verwaarloosd had.

Militair spierballengerol beschouwde hij als een 19e-eeuws machtsmiddel dat in de 21e eeuw niet meer thuishoort. Obama hanteerde een economische ideologie. Hij was ervan overtuigd dat economische afhankelijkheid in een geglobaliseerde wereld een rem zou betekenen op de traditionele geopolitieke conflicten.

Hij ging ervan uit dat landen te veel te verliezen hebben bij gewapende conflicten, en dat ze er alle belang bij hebben om naar een diplomatieke oplossing te zoeken in plaats van vitale relaties te bedreigen. De macht van het geld: streven naar economische vooruitgang doet verschillen tussen religies, rassen en regio’s verbleken. Economisch eigenbelang primeert. Amerikaanser kan het niet.

Gesteund door opiniepeilingen bij de Amerikaanse bevolking (Obama waagt zich zelden erbuiten) trok hij Amerika weg vanonder het spotlicht op het wereldtoneel. Hij beschouwde Europa en het Midden-Oosten als veilig genoeg. Hij kondigde de terugtrekking aan van Amerikaanse soldaten uit Irak en Afghanistan. De Arabische Lente kreeg louter verbale ruggensteun. In het conflict in Syrië goochelde hij met rode lijnen. Meer niet.

Voor de Algemene VN-Vergadering afgelopen herfst verklaarde Obama dat het promoten van democratie en vrijhandel in het Midden-Oosten geen prioriteit meer is voor de VS. Economisch herstel en natievorming in eigen land achtte hij belangrijker dan leiderschap in het buitenland. Een perfect excuus voor het inkrimpen van militaire budgetten.

Een veiliger wereld

Obama kan er niet naast kijken. Hoe nobel ook, zijn rooskleurige blik op de wereld wordt niet gedeeld door de rest van de wereld. China werkt gestaag verder aan een militaire opbouw die doet duizelen en stelt zich steeds assertiever en agressiever op in conflicten in de regio. Het onvoorspelbare Noord-Korea lijkt steeds meer op een tikkende (nucleaire) tijdbom. Het aantal doden in het uitzichtloze Syrische conflict stapelt zich verder op. En dan is er nog Rusland.

Toen zijn rivaal Mitt Romney tijdens de verkiezingscampagne van 2012 Rusland uitriep als geopolitieke vijand nummer 1 van de VS, lachte Obama hem vierkant uit in zijn gezicht. “De jaren 80 hangen aan de lijn”, grapte hij. “Ze vragen hun buitenlandbeleid terug.” Obama geloofde (terecht) dat Rusland opgenomen moest worden in de globale economie en pleitte voor het Russische lidmaatschap van de Wereldhandelsorganisatie.

Obama had gehoopt dat Poetin zich aan de spelregels van het internationaal recht zou houden. Maar hij komt bedrogen uit. Zijn Russische collega greep naar militaire middelen om een historische vergissing recht te zetten en de Krim weer Russisch onderdak te geven. Hij heeft zich niets aangetrokken van economische belangen die geschaad zouden worden. Hij neemt er de sancties graag bij in ruil voor de strategische winst.

Misschien kan de internationale verontwaardiging plaatsmaken voor plaatsvervangende schaamte over het gebrek aan historisch inzicht van zowel de Amerikaanse als de Europese diplomatieke corpsen. Dat Poetin een kans als deze niet zou laten liggen stond in de sterren geschreven. De gewezen KGB'er gaf Obama een spoedcursus in realpolitik.

Goede buur

Misschien is de Amerikaanse president hierdoor wakkergeschud. Toch lijkt het onwaarschijnlijk dat hij morgen in de Bozar een bocht zal aankondigen in het Amerikaanse buitenlandbeleid. Obama blijft geloven in diplomatie en laat zich niet opjagen door haviken op het thuisfront. Maar hij beseft dat zowel zijn doctrine ‘leading from behind’ als de NAVO best een opsmukbeurt kunnen gebruiken, al was het maar om het vertrouwen te herstellen bij de Europeanen. Een vertrouwen dat het voorbije jaar al flink te lijden had onder de afluisterschandalen. Obama zal er bij zijn Europese bondgenoten ook op aandringen om Rusland verder economisch te isoleren en vooruit te denken in geval de toestand in het oosten van Oekraïne zou ontsporen.

En toch is voorzichtigheid geboden. Over de Russische schouders kijken immers de Chinezen mee. Zij hebben tot nu toe geweigerd om Rusland openlijk te bekritiseren, ook al krijgen ze de kriebels van referenda die de eigen situatie in Tibet of Taiwan kunnen bemoeilijken. Zoals Rusland zich in het nauw gedreven voelt door trans-Atlantische samenwerking, ondervindt ook China de toegenomen Amerikaanse economische en militaire druk in zijn regio.

Door zich aan te schurken bij de beer hoopt de panda vooral economisch en militair garen te spinnen uit deze crisis. Een omvangrijk energieakkoord met Rusland waarover al jaren onderhandeld werd, raakt nu plots in stroomversnelling en wordt wellicht in mei ondertekend. Enkele nieuwe militaire contracten liggen intussen ook al klaar. Hoe meer de VS en Europa Rusland isoleren, hoe sterker de alliantie tussen Rusland en China dreigt te worden als tegengewicht voor de VS en de EU. En hoe geïsoleerd is een land nog wanneer het met de nummer 2 van de wereld een nieuw machtsblok kan vormen?

Daarmee lijkt een nieuwe Koude Oorlog tussen Oost en West alweer een stapje dichterbij te komen. Een botsing tussen twee verschillende wereldvisies. Europa zou hier wel eens het slachtoffer van kunnen worden. Tenzij het de moed heeft om de spiraal te doorbreken, grote broer Amerika niet blindelings te volgen, en bereid is om in dialoog te treden met Rusland. Amerikanen moeten niet leven met de Russen aan hun directe grenzen. Europeanen wel. En een goede buur is altijd beter dan een verre vriend.

De auteur is VRT-correspondent in Amerika, gewezen China-correspondent en Ruslandkundige van opleiding. (Twitter: @tomvandeweghe)