De loze beloften van Obama - Wim Smit

Dinsdag kondigde Herman Van Rompuy aan dat de Amerikaanse president Barack Obama tijdens zijn bezoek aan België geconfronteerd zal worden met de kritiek van de EU op het NSA-afluisterschandaal. Een noodzakelijk initiatief, maar bij voorbaat gedoemd om niets meer op te leveren dan wat vage bewoordingen en beloftes. Die conclusie is nu al te trekken, afgaand op de wijze waarop Obama is omgesprongen met de mensenrechtenproblematiek in de strijd tegen het terrorisme en zijn aanpak van het NSA-verhaal.
labels
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Patriot Act

Obama heeft een verleden als rechtenverdediger, en van hem is de uitspraak bekend dat de Patriot Act, die de veiligheidsingrepen in de strijd tegen de terreur in wetten bundelde, “een waardeloos stuk wetgeving” is (2004). Bovendien voegde hij er een jaar later, tijdens een statement in de Senaat, aan toe dat de Amerikanen geen genoegen moesten nemen met een Act die vrijheden opoffert voor veiligheid. Ze konden, zo stelde hij, er een hebben die beide beschermde. Het boezemde bij rechtengroeperingen hoop in. Die werd nog aangezwengeld door het tekenen van een aantal orders die enkele van de meest aanstootgevende misbruiken onder zijn voorganger, zoals marteling en geheime vastzetting, verwierpen.

In het verlengde van Bush

De trend scheen bevestigd te worden door initiatieven met betrekking tot een grotere transparantie van het overheidsbeleid, een jaar later. Maar toen al waren de eerste waarschuwingssignalen opgedoken, want eind 2009 verlengde hij voor de eerste keer enkele omstreden maatregelen uit de Patriot Act die dreigden te vervallen. Daaronder maatregelen die de overheid in staat stellen om persoonlijke informatie van burgers te verzamelen, het afluisteren van telefoons en meelezen van mailverkeer zonder bevelschrift, en inbeslagneming van gegevens van bedrijven, banken, internetproviders en bibliotheken. Iets wat in het licht van de recente onthullingen toch de wenkbrauwen doet fronsen. Ondanks zijn oorspronkelijke kritiek leek Obama nu grotendeels te staan voor een voortzetting van het beleid van de regering-Bush met betrekking tot de burgerlijke vrijheden.

Veiligheid ten koste van recht

In februari en oktober 2010 werden, met de steun en zelfs op vraag van het Witte Huis, initiatieven genomen om maatregelen die op het punt stonden te verstrijken, opnieuw te bevestigen en nogmaals met een jaar te verlengen. In een persverklaring reageerde de American Civil Liberties Union teleurgesteld, onder andere precies ook omwille van de verlengingen van afluisterpraktijken. Anno 2014 blijft er nog maar weinig over van het oorspronkelijke grote vertrouwen. Er is onder de regering van Obama bijzonder weinig bijgestuurd. Integendeel, de grote lijn van de Bush-administratie is zonder meer doorgetrokken en de grote klemtoon op veiligheid, ook al gaat die ten koste van rechten, blijft gehandhaafd.

Op 26 mei 2011 tekende Obama in extremis, nadat Senaat en Huis van Afgevaardigden zich er eerder die dag over hadden uitgesproken en de eis van een constitutioneel debat over een aantal maatregelen was afgewezen, opnieuw de verlenging van drie van de meest omstreden voorzieningen in de Patriot Act tot en met 1 juni 2015. Hiermee lijkt het wel zeer onwaarschijnlijk dat er nog onder deze president wezenlijke bijsturingen zullen komen. Als zelfs het vlaggenschip van de nieuwe koers die Obama zou varen, de sluiting van Guantánamo, zes jaar na de ondertekening van de nodige documenten, nog steeds niet is uitgevoerd, kan niemand anders dan moedeloos zijn voor wat de veranderingen tijdens deze ambtstermijn betreft.

Guantánamo

Begin februari 2013 begon een handvol Guantánamo-gevangenen een hongerstaking die relatief snel steeds grotere proporties aannam - eind mei bedroeg het aantal deelnemende gevangenen al 103, of twee derde van het totaal aantal gedetineerden. Een aantal onder hen werd gedwongen gevoed, hetgeen de Amerikanen een vingertik van de VN opleverde. Eind april herhaalde Obama zijn voornemen om de gevangenis te sluiten, en dat deed hij opnieuw in sterke bewoordingen. Hij stelde dat de gevangenis haaks staat op wie de Amerikanen zijn en ook schadelijk is voor de belangen van de VS. Intussen blijft het nog steeds wachten op effectieve stappen in die richting.

Het NSA-afluisterschandaal

De eerste reactie van Obama op het NSA-afluisterschandaal was wat gesus, het zou wel overwaaien. En het heeft maanden geduurd voor de president inzag hoe zwaar Europa en later zijn eigen publieke opinie tilden aan dergelijke praktijken. Pas dan voelde hij zich enigszins gedwongen om in te grijpen. Vorige week nog ontving hij de CEO’s van enkele internetgiganten als Facebook en Dropbox om zijn voorstellen voor bijsturing van de inlichtingendiensten toe te lichten. Maar die voorstellen zullen enkel uitgevoerd kunnen worden als niet alleen het Congres, maar ook de NSA zelf met de maatregelen akkoord gaan. Opnieuw een recept voor falen, of op z’n minst voor halve maatregelen. Een schijnbeweging voor de buitenwereld.

Europa moet het probleem aansnijden, het is het zichzelf en zijn burgers verplicht. Maar de staat van dienst van deze president met betrekking tot het respect voor burger- en mensenrechten is, waar de dekmantel van de strijd tegen het terrorisme wordt gebruikt, bijzonder klein. Het antwoord dat hij aan de Europese politici zal bieden, zal dan allicht ook lopen in de lijn van de verwachtingen: excuses en de belofte dat het niet meer zal gebeuren. Europa moet vooral uitkijken dat het zich niet weer met een kluitje in het riet laat sturen.

(Wim Smit is moraaltheoloog aan de KULeuven. Hij is ook blogger.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.