De propagandaoorlog om de Krim - Andriy Boytsun

Er is geen echte oorlog, maar een oorlog om de eigen versie van de feiten te laten zegevieren is er wel. Beide kampen, Oekraïne en bondgenoten versus Rusland, gebruiken de klassieke technieken van desinformatie, propaganda of blokkeren van communicatiekanalen. Rusland is ongetwijfeld het beste voorbereid. Oekraïne probeert vooral zich te verdedigen en is deze oorlog aan het verliezen.
labels
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

De Russische media worden volledig door de staat gecontroleerd. Anders worden ze verboden, zoals de onafhankelijke tv-zender Dozjd enkele weken geleden. Deze situatie is uiteraard kenmerkend voor (quasi)totalitaire regimes. Zo hebben de Sovjet-media in het verleden ook dikwijls gebruik gemaakt van deze strategieën – denk maar aan hun leugens over de kernraketten tijdens de Cubacrisis in 1962 of de ramp van Tsjernobil in 1986.

De Oekraïense media zijn ofwel door diverse oligarchen gecontroleerd ofwel onafhankelijk. Vooral de laatste tijd heeft Oekraïne sterke vooruitgang op vlak van de vrijheid van meningsuiting geboekt. Zo zijn er nieuwe onafhankelijke tv-zenders ontstaan, zoals de populaire Gromadske TV die door journalisten zelf opgericht is. Ironisch genoeg maakt deze onafhankelijkheid hen zwak voor een informatieoorlog.

De grotendeels onafhankelijke westerse media trachten gewoon objectief te zijn, de belangrijkste informatie over de Oekraïense crisis te selecteren en ruimte te geven aan verschillende meningen. Dit lukt niet altijd omdat er ook foutieve informatie doorsijpelt, maar men mag niet vergeten dat de waarheid in zulke gevallen niet in het midden ligt. De Europese lezer/kijker moet hiervan op de hoogte zijn om de informatie uit verschillende kampen te kunnen relativeren.

Desinformatie

Dit houdt verdraaide feiten en soms leugens in. Zo wordt op Russische media constant gepraat over de “fascistische” macht in Oekraïne, terwijl één van de nieuwe Oekraïense gouverneurs (Igor Kolomojskij) de voorzitter van de Europese Joodse Unie is en er zelfs een Joodse sotnia (gevechtseenheid) op Maidan staat. Dat er mannen in Russische uniformen, gewapend met het Russisch geweer, in Russische militaire wagens rondrijden, doet Rusland af als onzin. Russische media verspreiden informatie dat Oekraïense troepen ontbonden en strafrechtelijk vervolgd zullen worden, eens ze terug zijn van de Krim. Oekraïense media weerleggen deze feiten, maar ze zijn zelf zo goed als niet aanwezig in Rusland. En zelfs dan zou deze tactiek niet lukken, omdat de Oekraïense regering geen controle over de media heeft.

De Westerse media, die in het verleden slechts weinig aandacht besteedden aan Oekraïne, zitten vaak met een informatiekloof, die zij zowel op basis van eigen berichten als die van Oekraïne en Rusland opvullen. Ook hier heeft Rusland een voordeel. Enerzijds heeft Rusland fors geïnvesteerd in haar media in het buitenland, zoals Russia Today. Anderzijds zijn er niet genoeg westerse analisten die de situatie in het Russisch en Oekraïens op de voet kunnen volgen (en veel meer van hen spreken Russisch dan Oekraïens). Dan mag het geen verrassing zijn dat je soms een analyse van de Vlaamse journalist leest waarbij hij geen verschillen vindt tussen de situatie in Kosovo en op de Krim.

Propaganda

Ook aan het thuisfront is het Kremlin zeer actief. Zo zette de grootste Russische propagandist, tv-presentator Dmitri Kiseliov, de toon, nog voor de protesten in Oekraïne. Zijn methoden (vb. zeggen dat de politie geweld moest gebruiken om de rellen te onderdrukken, terwijl de rellen juist de reactie waren op het buitensporig geweld van de politie) hebben veel aandacht getrokken. De Russische Openbare Persraad heeft zijn rapportages veroordeeld als zwaar vertekende propaganda en werk van “beledigend lage kwaliteit”. Hij is zelfs aan de recente sancties van de Europese Unie onderworpen. Maar Poetin had hem gepromoveerd tot chef van het belangrijke nieuwsagentschap Rossija Segodnja.

Er zijn uiteraard ook andere voorbeelden. Zo vertelde de Russische tv over 143 000 vluchtelingen aan de oostgrens van Oekraïne, maar gebruikte hierbij beelden van een andere locatie. Later verklaarde de Russische migratiedienst dat er slechts 82 vluchtelingen waren en het aantal van 143 000 naar het overigens normaal aantal burgers verwees die tijdens die periode naar Rusland gingen. Deze toelichting kreeg echter geen aandacht van de Russische media.

De statements van westerse leiders worden in de Russische media zodanig samengevat dat ze de lezer doen denken dat het Westen een zeer zwakke positie heeft. Russische schrijvers en acteurs, die voor hun financiering ook van het Kremlin afhangen, ondertekenen petities die Poetin steunen. De blogs van de oppositiemensen zoals Alexei Navalni worden verboden.

Zo leidt het Kremlin ook de aandacht van de interne problemen in Rusland af. Met succes blijkbaar, want volgens de recente peiling van VTsIOM keurt 76% van de Russen de activiteiten van Poetin goed (het maximum van de afgelopen vijf jaar) en steunt 93% de annexatie van de Krim.

Blokkeren van communicatie

De reactie van Oekraïne bestond tot nu toe voornamelijk in het weerleggen van de niet correct voorgestelde feiten. Er werd bijvoorbeeld emotioneel gesproken over de pro-Russische troepen op de Krim die de ambulance niet binnenlieten toen Oekraïense militairen gewond werden; of over de vluchtelingen uit de Krim die in het (volgens Rusland anti-Russische) westen van Oekraïne opgevangen worden.

Sinds kort blijkt Oekraïne echter een bewuste strategie te ontwikkelen. Joelija Timosjenko maakt steeds vaker vergelijkingen tussen Poetin en Hitler, en het Ministerie van Buitenlandse Zaken gebruikt steeds vaker de anti-Poetinretoriek.

Beide partijen blokkeren echter ook de communicatiemiddelen van de tegenstander. Zo konden journalisten op de Krim moeilijk werken en werd de Oekraïense tv verboden. Onlangs heeft Oekraïne als antwoord hierop vier grote Russische tv-zenders verboden.

En zo blijft dit een koude oorlog, zonder dat er massavernietigingswapens gebruikt worden, wat niet wil zeggen dat er geen schade is. Die kan ernstig zijn: het verlies van vertrouwen in de wereld. En dat kan zeer verregaande gevolgen hebben voor ons allemaal, zowel politiek als economisch.

(Andriy Boytsun is Oekraïner en onderzoeker aan de economische faculteit van de Universiteit Antwerpen.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.