Obama doet Poetin pijn - Jos De Greef

"Rusland is een regionale macht die sommige van zijn directe buren bedreigt, niet uit sterkte, maar uit onmacht". Met die oplawaai diende VS-president Barack Obama zijn Russische tegenhanger Vladimir Poetin van antwoord na de crisis in Oekraïne. En geloof het, dat doet pijn in Moskou.
labels
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Nu was het Kremlin na de annexatie van de Krim natuurlijk voorbereid op heel wat kritiek, maar niet op de omschrijving van Rusland als "regionale macht" - dus geen mondiale grootmacht! - door Obama, president van het land dat jarenlang de tegenpool was. Bovendien ging de president nog verder: "Ze (de Russen) zijn niet de grootste bedreiging voor de nationale veiligheid van de VS".

Gekwetst ego

In zijn toespraak in de Bozar tapte Obama uit datzelfde vaatje. Anders dan de Sovjet-Unie in de Koude Oorlog beschikt Rusland volgens hem niet langer over een wereldwijde ideologie en over een hecht blok van bondgenoten. Het woord "isolement" viel ook.

Hoe je het ook keert, sinds 1945 is geen enkele bewoner van het Kremlin zo geschoffeerd door een Amerikaans president en die uitspraken zijn als een kruisraket doorheen het ego en de gekwetste trots van Poetin en de zijnen gegaan, wat ook de bedoeling was. Wat wellicht nog meer kwetst, is dat Poetin ook weet dat Obama tenminste voor een deel gelijk heeft. Ondanks zijn machogedrag is het Rusland van vandaag nog slechts een schim van het oude Sovjetrijk en zijn voorganger, dat van de tsaren.

Krimpende macht en invloed in de wereld

Zowat 25 jaar geleden is de kring van Sovjet-bondgenoten in de wereld weggevallen, daarna vielen de communistische vazalstaten van het Warschaupact en tegelijk de grote invloed in Oost- en Centraal-Europa weg en na 1991 maakten ook de Sovjetrepublieken zich onafhankelijk. Het oude rijk van de tsaren, voortgezet door de sovjets, lag daarmee aan diggelen, wat tot heel wat frustratie leidde.

Na de "Weimarperiode" onder Boris Jeltsin, wou Poetin na 1999 aanknopen met een nieuwe agressieve doctrine, die waarin hij zijn invloed in het "nabije buitenland" wou projecteren. Al het stoere gedrag en de energiechantage van Moskou waren de voorbije jaren dan ook gericht om de invloed te herstellen over zo veel mogelijk  van die oude Sovjetrepublieken.

Dat is niet helemaal een succes geworden. De oorlog in Georgië in 2008 heeft dat land niet terug in de invloedssfeer van Moskou gebracht, integendeel. Ook in Oekraïne leidde recente inmenging tot de nieuwe volksopstand. Met het inlijven van de Krim heeft Rusland mogelijk Oekraïne verloren en wellicht veel krediet in andere ex-Sovjetstaten. Georgië en Moldavië zullen wellicht snel een associatieverdrag met de EU tekenen. Wereldwijd zullen enkel geïsoleerde landen zoals Venezuela, Cuba en Nicaragua Moskou steunen. Zelfs China kijkt de andere kant op en Noord-Korea en Vietnam hebben hun eigen problemen. 

Rusland heeft nog altijd een groot leger en de meeste (vrijwel nutteloze) kernkoppen, maar tegelijk een weinig competitieve economie.Het politieke model van Poetin kan buiten de grenzen vrijwel niemand bekoren. De bevolking van 143 miljoen is te weinig voor een wereldmacht. Dat is ongeveer evenveel als Duitsland en Frankrijk samen. Indonesië (237 miljoen) en Brazilië (190 miljoen) tellen veel meer inwoners.

Recht op ingrijpen in "nabije buitenland"?

De voorbije dagen en weken gingen er ook bij ons stemmen op om de zaak eens te bekijken vanuit Moskou. Hebben wij als EU en de NAVO de voorbije decennia de Russen niet geprovoceerd door alsmaar verder uit te breiden naar het oosten, tot binnen de grenzen van de voormalige Sovjet-Unie? Verklaart dat deels de agressie in Georgië in 2008 en Oekraïne nu?

Daar zijn toch wel kanttekeningen bij te maken. Net zoals president Obama in de Bozar kunnen we ons de vraag stellen of die ex-Sovjetlanden dan niet het recht hebben om hun eigen keuzes te maken of moeten die misschien aan het handje van Moskou blijven lopen om de "lieve vrede" te bewaren? Dat lijkt verdacht op München 1938.

Bovendien heeft Rusland in het "Boedapest Memorandum" in 1994 zelf samen met de VS en Groot-Brittannië Oekraïne de garantie gegeven op soevereiniteit en territoriale integriteit (dus met de Krim) in ruil voor het opruimen van Sovjet-kernwapens in Oekraïne. In 1994 was Oekraïne overigens na Rusland en de VS de derde kernmacht ter wereld. Nu heeft Moskou die garanties dus geschonden. Had het dat ook gedaan mocht Kiev nog kernwapens hebben?

In dat verband heeft de doorgaans erg diplomatische Ban Ki-moon, topman van de Verenigde Naties, Rusland verweten dat dat land op die manier de non-proliferatie van kernwapens heeft ondergraven. Welke staat met kernwapens en/of -materiaal zal die nu nog willen opgeven in ruil voor garanties op "een vodje papier"? 

Hoe dan ook heeft niemand die landen in Oost-Europa gedwongen om aan te sluiten bij de EU en de NAVO. Als iets hen daartoe heeft aangezet, is het wel de oude angst voor Rusland, geen paranoia, maar een lange ervaring van leven vlakbij de "grote beer". Eeuwen van agressieve expansie door kozakken of het Rode Leger hebben de reputatie van Rusland geen goed gedaan. De ironie van dat alles is dat Poetin met zijn recente optreden de NAVO na de missie in Afghanistan een nieuw elan en een nieuwe bestaansreden gegeven heeft.

(De auteur is VRT-journalist bij deredactie.be.)

UIt het Boedapest Memorandum uit 1994

1. The Russian Federation, the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and the United States of America reaffirm their commitment to Ukraine, in accordance with the principles of the Final Act of the Conference on Security and Cooperation in Europe, to respect the independence and sovereignty and the existing borders of Ukraine;

3. The Russian Federation, the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and the United States of America reaffirm their commitment to Ukraine, in accordance with the principles of the Final Act of the Conference on Security and Cooperation in Europe, to refrain from economic coercion designed to subordinate to their own interest the exercise by Ukraine of the rights inherent in its sovereignty and thus to secure advantages of any kind;