Chinezen vieren "Festival van Puurheid en Helderheid"

In China is het Qingming Jie, Tomb Sweeping Day in het Engels of Dag van de Grafschoonmaak. Het doet denken aan onze Allerzielen, maar behalve de dodenherdenking op zich zijn er ook verschillen. Onze correspondent in Peking, Stefan Blommaert, legt uit welke dat zijn.

De familie staat met gebogen hoofd voor het graf van de overledene. Ouders, kinderen, kleinkinderen. Grootmoeder is al lang geleden heengegaan, maar elk jaar komen ze naar de begraafplaats, sommigen van heel ver. Tomb Sweeping Day, heet het in het Engels. Een van de traditionele familiale reünies in China die ondanks het jachtige leven en de grote afstanden tot op zekere hoogte standhoudt.

Dag van de Grafschoonmaak… Een lichtjes oneerbiedige vertaling, want de viering houdt veel meer in dan een lenteopkuis. Qingming Jie, zeggen de Chinezen, zoiets als het Festival van Puurheid en Helderheid. Dat heeft een mooie en hoopvolle bijklank. En het benadert de echte betekenis van het gebeuren veel beter.

Het Qingmingfestival doet onwillekeurig denken aan onze Allerzielen. Maar behalve de dodenherdenking op zich zijn er toch ook verschillen. Allereerst valt Qingming niet in de herfst, wel in de vroege lente. De feestdag zelf vindt plaats op 5 april, maar het bezoek aan het graf kan ook nog in de dagen erna gebeuren.

Feestdag is misschien een vreemd woord als het gaat om de herdenking van de doden. Maar in de Chinese context past het wel. Want na de ceremonie op de begraafplaats gaat de familie vaak op picknick, of wandelen in de natuur. Samen genieten, dat is het uitgangspunt. Wel respect voor de overledenen, maar geen somberheid.

Verbranden van papieren voorwerpen voor in het hiernamaals

De Chinese samenleving is doordrongen van eerbied voor de ouderen. Dat vloeit voort uit het confucianistische concept van de 'filiale piëteit' - onvoorwaardelijke gehoorzaamheid en toewijding van kinderen tegenover hun ouders en voorouders.

Meteen een verklaring waarom Chinezen elk jaar opnieuw honderden tot duizenden kilometers reizen om tijdens het Qingmingfestival het graf van hun overleden familieleden te bezoeken. Sommige emigranten komen er zelfs voor terug naar het vaderland. Ik zie het weinig westerlingen nadoen.

Bij het graf wordt gebeden, wierook gebrand en dan volgt een koutou, drie tot negen diepe buigingen. Het meest opmerkelijke ritueel is het verbranden van allerhande papieren voorwerpen die de overledene kan gebruiken in het hiernamaals. Geld in de eerste plaats, maar meer recent ook gsm's, auto's, huizen of villa's, luxejachten. In de sfeer van de extravaganza zijn er papieren butlers of maîtresses. En fake-paspoorten.

Als extraatje wordt ook nog het geliefkoosde fruit van de dode achtergelaten, of sigaretten, of een flesje bier. Levensecht in dit geval. Dat iemand aardse goederen en diensten ten geschenke krijgt na de dood is een traditie die duizenden jaren teruggaat, denk aan de Qinkeizer die een heel terracottaleger meenam in zijn graf.

Volgeling kookte soep van vlees uit eigen been

Qingming Jie zelf is overigens ook een oud gebruik. Volgens de overlevering werd de herdenkingsdag verscheidene eeuwen voor onze tijdrekening in het leven geroepen door een prins die iets goed te maken had. Tijdens een periode van ballingschap was de gevallen heerser bijna omgekomen van de honger.

Hij werd gered door een volgeling die soep kookte van eigen - uit zijn been gesneden - vlees. Nadat de prins weer aan de macht was gekomen, vergat hij de trouwe knecht te bedanken. Die had zich intussen teruggetrokken in een bos. Toen de prins zich bewust werd van zijn vergetelheid, trok hij naar het bos, maar de eenzaat wou niet naar buiten komen. Om hem daartoe te dwingen, stak de heer het bos in brand, waarbij de arme man om het leven kwam.

Verteerd door verdriet om zijn kapitale fout gebood de prins zijn onderdanen drie dagen lang geen vuur aan te steken en de doden te eren. Zonder vuur kan er niet worden gekookt, en dus spraken ze van hanshi, het koude eten.

Tot vandaag worden tijdens de maaltijden op het Qingmingfestival koude gerechten geserveerd. De legende werd opgepikt tijdens de culturele bloeiperiode van de Tangdynastie (618-908 n.C.) en sindsdien is het Qingmingfestival een onlosmakelijk onderdeel geworden van de Chinese gebruiken. Na de communistische machtsovername in 1949 werd Qingming verboden - wegens religieus geïnspireerd en gebaseerd op gebruiken uit het verleden. Maar sinds 2008 is het opnieuw een officiële feestdag.

Sterven is te duur geworden

Naar aanleiding van Qingming is er dit jaar in China een maatschappelijke discussie aan de gang rond de vergankelijkheid in de hedendaagse samenleving. Sterven is te duur geworden, zo luidt de boodschap. Vooral de prijzen voor graven bereiken astronomische hoogtes.

In Peking kost het duurste stukje grond op de begraafplaats meer dan 40.000 euro per vierkante meter. Dat heeft natuurlijk veel te maken met de beperkte ruimte in de overbevolkte delen van China. Daarom kiezen meer en meer mensen ervoor om zich te laten verassen en de as bijvoorbeeld op zee te laten verspreiden.

Niet-officiële begraafplaatsen floreren. In Peking zou amper een derde van de overledenen op een officiële begraafplaats liggen, in de zuidelijke provincie Guangdong zelfs maar 6 procent.

Ook het gulle gebruik van wierook en het verbranden van papieren voorwerpen tijdens het Qingmingfestival is steeds meer omstreden. In deze tijden van extreme luchtverontreiniging kan het ritueel de penibele situatie alleen maar verergeren.

Meer dan miljard euro aan te verbranden voorwerpen

De centrale overheid heeft de families die de graven van hun geliefden gaan bezoeken dan ook opgeroepen om dit jaar niets te verbranden. Ongetwijfeld zullen weinigen zich daaraan gestoord hebben. Ach, een paar papiertjes, zal u zeggen. Vermenigvuldig die met naar schatting een half miljard grafgangers, en het fenomeen krijgt een andere dimensie. Chinezen besteden overigens elk jaar meer dan een miljard euro aan te verbranden voorwerpen.

Laten we nog eenmaal terugkeren naar het verleden, met (een Engelse vertaling van) een gedicht over Qingming dat bijna 1200 jaar geleden werd geschreven, wellicht door de gerenommeerde dichter Du Mu uit de Tangdynastie.

Heavy raindrops fall like tears on Qing Ming,
Even the people on the street look lifeless.
Where can I find a wine shop to drink?
The shepherd boy points to Apricot Blossom Village.

Bloesem is er vandaag ook alom in Peking. De lente breekt door, de zon schijnt, de luchtkwaliteit kan er nog mee door. Kinderen spelen luid roepend in het parkje. Een zwangere vrouw loopt traag aan de arm van haar man. Een luchtige en blije sfeer. Qingming ten voeten uit. De doden worden herdacht, maar het leven wordt niet vergeten. The eternal cycle.