De cynische propaganda van Poetin - Lien Verpoest

Na een drietal weken van relatieve rust is het conflict in Oekraïne weer opgeflakkerd. De voorbije dagen bezetten pro-Russische separatisten overheidsgebouwen in Loegansk, Donetsk en Charkov en riepen op tot referenda. Ook in Odessa en Mykolaiv voerden enkele tientallen separatisten actie. Het was een illusie te denken dat de onrust in Oekraïne beperkt zou blijven tot de Krim.
labels
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Al onmiddellijk na het referendum van 17 maart schoot de Russische propagandamachine in gang: ook Zuid- en Oost-Oekraïne hadden recht op een referendum en zouden beter deel uitmaken van een ‘Nieuw-Rusland’ (Novorossiya). De voorbije maand werd er dan ook elk weekend trouw gedemonstreerd in de Oost-Oekraïense steden. Een poging tot verdere uitbreiding van de Russische invloedssfeer ligt dus in de lijn der verwachting.

Het is vooral interessant om te analyseren hoe dit proces zich voltrekt. Daarbij vallen twee zaken meteen op: het Westen heeft geen verhaal tegen de efficiëntie van de Russische propaganda, en het bewust zoeken naar en verdraaien van internationale analogieën getuigt van een diep cynisme in Ruslands buitenlands beleid.

Propaganda

Wat er nu gebeurt lijkt intussen een geijkt Russische recept, eerder beproefd en goed bevonden in de Krim: pro-Russische separatisten zeggen zich bedreigd te voelen en doen een beroep op de Russische regering om hen te beschermen. Ze erkennen het Oekraïense interim-regime niet, organiseren een eigen mini-Maidan en eisen een referendum. Rusland uit een diepe bezorgdheid over een dreigende burgeroorlog in Oekraïne, kondigt aan samen te gaan zitten met de EU, VS en Oekraïne voor overleg maar laat ondertussen de propaganda het echte werk doen.

Die propaganda gaat van wilde beweringen dat de pro-Russische separatisten aangevallen zouden worden door leden van Pravyj Sektor, tot het afschilderen van het interim-regime als een regering van massamoordenaars en fascisten, die letterlijk op de knieën gaan voor Amerikaans en Europees geld. Ook het Westen wordt niet gespaard in berichtgeving over militair spierballengerol en verkenningsvluchten van NAVO-lidstaten.

De Russische propaganda is een geoliede machine, een delicaat samenspel van pro-Kremlin-ideologen en commentatoren (Dugin, Kiselev, Juriev), officiële pers (Russia Today, Lifenews, Pervyj Kanal), en een zeer actieve sociale media (Twitter- en Facebook-accounts zoals Antimaidan, Novorussia, of Oost-Oekraïne voor Rusland). Men volgt hierbij een vaste formule: er wordt een inhoudelijke voorzet gegeven, bijvoorbeeld Dugin die enkele weken geleden de term ‘Russische lente’ lanceerde. Dit begrip wordt dan massaal overgenomen door zowel de officiële pers als de sociale media, waardoor er een heel discours rond deze idee ontstaat en het plots alomtegenwoordig wordt in de Russische media en de gewone Rus door deze (niet noodzakelijk accurate) propaganda overspoeld wordt.

Het Westen, in casu de Verenigde Staten en de Europese Unie, hebben hier geen verhaal tegen. De Amerikaanse ambassade in Kiev deed een poging om de ‘massale desinformatie van Russischtalige Oekraïners’ tegen te gaan en startte een eigen Russischtalige nieuwsaccount – maar het bereik hiervan blijft beperkt, mede omdat men zich niet wil verlagen tot Russische scheldtirades maar juist genuanceerd nieuws wil brengen over de regio; dit slaat echter niet zo aan.

Dat Rusland zo sterk inzet op deze propagandaoorlog, want dat is het de facto, mag eigenlijk niet verwonderen. Rusland beschrijft ‘information warfare’ in haar militaire doctrine van 2010 als een van de kenmerken van een modern militair conflict. Het nut van zo’n informatie-oorlog wordt ook toegelicht in deze militaire doctrine: ‘met een informatie-oorlog kan je politieke doeleinden bereiken zonder het gebruik van geweld, of je kan een informatie-oorlog gebruiken om de goedkeuring te krijgen van de internationale gemeenschap voor het gebruik van militair geweld’ (Militaire doctrine, artikel 13.d).

In dit geval situeert de propaganda zich vooral in Rusland en het zuidoosten van Oekraïne; dit is de gemeenschap van wie Rusland goedkeuring wil krijgen voor mogelijk gebruik van geweld.

Onterechte analogieën

Daarnaast vallen ook de herhaalde verwijzingen naar analogieën met internationale gebeurtenissen of processen op. Door hun acties te vergelijken met ‘precedenten’ meent Rusland deze te kunnen rechtvaardigen. Dat dit vaak scheve vergelijkingen of een verdraaiing van de werkelijkheid blijken wordt genegeerd. Zo kan je de Krim niet zomaar vergelijken met Kosovo, en is de Russische Lente (separatisme) geen Arabische Lente (consecutieve opstanden tegen dictators). De Russische oppositiepoliticus Ilja Jasjin merkte dinsdag op dat het ironisch is dat zij die de Maidan-opstand scherp veroordeelden nu de bezetting van overheidsgebouwen door separatisten enthousiast toejuichen.

Ook bij monde van Minister van Buitenlandse Zaken Lavrov spreekt Rusland vaak een dubbele taal. Zo werd er benadrukt dat Oekraïne een neutrale staat moet zijn zonder inmenging van het Westen, maar tegelijkertijd eist Rusland zelf dat Oekraïne een federaal model aanneemt. Of de interim-regering wordt oproepen om een burgeroorlog te vermijden, terwijl er zich ongeveer 30,000 Russische troepen aan de grens met Oekraïne bevinden… De contradicties en de manier waarop Rusland internationale processen en concepten zoals Responsibility to Protect (R2P) een eigen invulling geeft wijst op een diepgeworteld cynisme in het Russisch buitenlands beleid.

En Oekraïne? Hoe lang kan het interim-regime vastberaden blijven om niet in te gaan op de vele provocaties, waardoor het aan krachtdadigheid lijkt te verliezen? De verleiding wordt groot om orde op zaken te stellen. Het land zet zich in elk geval opnieuw schrap; op dinsdagavond 8 april schreef Dugin: ‘Rusland moet troepen naar Zuidoost-Oekraïne sturen. We kunnen toch niet toestaan dat miljoenen Russen slachtoffer worden van een genocide?’. Een dreigende genocide werd in 2005 op de United Nations World Summit gestipuleerd als een argument voor het Responsibility to Protect principe.

Het Oekraïense volk tenslotte kijkt toe, met gemengde gevoelens. Is er een uitweg uit alle chaos en corruptie? Zou Russische overheersing dan zoveel beter zijn? Of zoals Marten Toonder ooit schreef over buitenlandse inmenging bij een fictief volkje: “Bevrijding is mooi. Wij zijn het meest bevrijde van alle volkeren, want geen land is vaker bevrijd. Maar het zou toch prettiger zijn, wanneer de bevrijders weer naar huis gaan”.

(Lien Verpoest is professor bij de onderzoeksgroep Slavistiek en Oost-Europakunde, KU Leuven.)


 

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.