Het spook van de deflatie - Ivan Van de Cloot

Sinds enige tijd wordt er gesproken over het gevaar van deflatie en de noodzaak om ingrijpende maatregelen te overwegen om die te bekampen.
labels
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

De reden tot ongerustheid

Deflatie wordt nogal eens samengevat als negatieve inflatie, maar dat doet helemaal geen recht aan de problematiek. Fundamenteel gaat het om een algemene en aanhoudende daling van de prijzen, vaak veroorzaakt door een daling van de geldhoeveelheid of kredietvolume. Dit toont onmiddellijk dat we vandaag hoogstens kunnen spreken over een deflatievrees of deflatierisico, omdat we nog steeds in een omgeving van inflatie of een algemene stijging van de prijsniveaus zitten.

De reden voor de ongerustheid is dat er een spiraal op gang kan komen waarbij lagere prijzen aanleiding geven tot lagere productie, wat op zijn beurt leidt tot lagere lonen en de vraagzijde van de economie onder druk zet. Dit kan bijvoorbeeld over lagere investeringen en consumptie gaan. Vandaag tonen de cijfers alvast een daling van de inflatie en sommigen vrezen dat dergelijke spiraal op gang kan komen omwille van de fragiele staat van de economie na de bankencrisis. Deflatie kan ook resulteren uit grote productiviteitsverbeteringen en moet dan eerder als een weldaad beschouwd worden. Het is dus wel belangrijk de precieze bron van de prijsontwikkelingen te identificeren.

Maar wat is nu het gevaar?

Concreet denkt men aan twee mechanismen die de economische activiteit beschadigen. Als de inflatieverwachtingen effectief heel laag of zelfs negatief worden, dan kunnen consumenten overwegen om hun aankopen uit te stellen. Waarom vandaag consumeren als je in de toekomst dezelfde goederen kan aanschaffen tegen een lagere prijs? Dit toont hoe belangrijk psychologie is, aangezien het niet gaat over de werkelijke prijsevolutie maar de verwachtingen daarover. Het tweede mechanisme, dat vele economen veel relevanter voor de huidige situatie achten, is het feit dat de hoge schuldenlast bij prijsdalingen nog veel moeilijker te handhaven wordt. Met name wordt naar Japan verwezen, waar na de zeepbel in vastgoed en bankwezen van de jaren 90 de economie in een slakkengangetje terechtkwam.

Moeten we bang zijn?

Terwijl het niet ontkend kan worden dat de lage inflatie voor een stuk het gevolg van de zwakke economie is, spelen ook andere factoren een rol. De dalende energieprijzen zijn bijvoorbeeld eerder een weldaad dan een probleem. De zaken worden fors bemoeilijkt in Europa doordat er grote verschillen zijn tussen lidstaten in de muntunie. In Duitsland vertoont de economie al tekenen van oververhitting, met sterke prijsstijgingen van vastgoed in sommige Duitse steden. In Zuid-Europa kende de economie een zware krimp.

Een nuchtere blik toont dus een grote kloof tussen de economische ontwikkelingen in verscheidene delen van de muntunie, met zware deflatoire druk in het Zuiden. De rapporten van de Europese Centrale Bank zijn hoofdzakelijk blind voor deze verschillen binnen de muntunie.
Nu focust iedereen op de catastrofe in het zuiden van Europa, met zijn torenhoge werkloosheid en ontsporende schuld. Voor 2007 waren de Europese autoriteiten echter blind voor de ontsporingen in het zuiden. Het is net het barsten van die zeepbel die maakt dat het spook van de deflatie rondwaart in Zuid-Europa.

Hoe kunnen we ons wapenen?

De ECB probeert haar beleid aan te passen door de rente laag te houden, maar ze wordt geconfronteerd met de economische spagaat die eigen is aan onvolmaakte muntunies. De rente ligt voor het zuiden veel te hoog, maar voor Duitsland zou ze enkele procentpunten hoger moeten liggen om een oververhitting van de economie te voorkomen.

Vele landen vandaag in Europa worden ook geplaagd door een gebrek aan concurrentiekracht. Als deze landen over beleidsautonomie zouden beschikken inzake monetair en wisselkoersbeleid, dan konden ze hun economie uit het slop halen zonder hun concurrentiepositie verder te ondergraven. Idealiter zouden vandaag de inspanningen van landen met tekorten op de handelsbalans vergemakkelijkt worden, doordat er andere landen zoals Duitsland en Nederland zijn die de vraag op peil houden.

Uiteraard moeten landen die met hun concurrentievermogen worstelen in de eerste plaats zelf orde op zaken stellen, maar net zoals vroeger een devaluatie een sanering mogelijk maakte, kan hetzelfde vandaag bereikt worden in de muntunie door Europese beleidscoördinatie.

Geld bijdrukken?

Er zijn ook belangrijke positieve ontwikkelingen in de wereld. Zo is in de Verenigde Staten het economisch herstel al fors verder gevorderd. Hierdoor kan echter wereldwijd de langetermijnrente stijgen, waardoor investeringen ook in Europa afgeremd kunnen worden. Aangezien de beleidsrente met 0,25% niet veel bewegingsruimte meer toelaat, wordt de druk hoger om ook in de eurozone onconventioneel beleid te voeren. In de eerste plaats wordt gedacht aan het drukken van geld om obligaties op te kopen. Dit kan misschien enig soelaas bieden, doordat dit de euro zou verzwakken. Dit kan de export helpen en door hogere invoerprijzen de inflatie dichter bij de 2% of de doelstelling van de centrale bank brengen.

De Europese Centrale Bank overweegt dus na een periode van nooit eerder vertoonde monetaire ingrepen nog verdere uitbreiding van haar expansief beleid. Zo liet ze onderzoeken wat de impact zou zijn van een obligatie-aankoop van 1000 miljard euro. Het kan echter niet ontkend worden dat dit ook de kiemen van nieuwe ontsporingen en zeepbellen kan leggen.
 

Structureel beleid is nodig

De economie ondergaat een enorme deflatoire impact door de 'deleveraging' of balansafbouw in de financiële sector. Finaal moet schuld gereduceerd worden in plaats van verschoven en moet er opnieuw een toekomstperspectief gecreëerd worden zonder nieuwe luchtkastelen te bouwen. Ondanks de nog steeds positieve kredietgroei heeft klein en innovatief ondernemerschap het vandaag soms moeilijk om aan middelen te geraken.

Voor dergelijke problemen zou het misplaatst zijn om enkel heil te zoeken bij een verdere versoepeling van het beleid van de centrale bank. Hiervoor zijn ook meer diepgaande maatregelen nodig op het vlak van het ontwikkelen van initiatieven voor risicokapitaal (1). Als het probleem van deflatie vandaag ook vooral te maken heeft met de druk van de schulden op de economie, is er ook perspectief nodig dat die onder controle gebracht worden.

En laten we vooral niet vergeten dat het allemaal begon met falende banken. Dat de Verenigde Staten ondertussen herstellende zijn, komt vooral door hun kordaat optreden om de banken te saneren. De Europese Centrale Bank beloofde plechtig dat ze dit jaar eindelijk ook werk zou maken van het aanpakken van problematische banken. Dit is wellicht nog de belangrijkste maatregel om het deflatierisico af te wenden, maar net daar was de politiek tot vandaag allesbehalve happig op.
 

(Ivan Van de Cloot is hoofdeconoom van de denktank Itinera en executive professor aan de University of Antwerp Management School (UAMS)).

 

(1) «Naar nieuwe initiatieven voor bedrijfsfinanciering in ons land»

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.