De Vlaamse wolf komt terug - Schoukens en Cliquet

Het gaat slecht met de biodiversiteit, wereldwijd en in Europa. Er zijn echter enkele lichtpuntjes, die aantonen dat de natuur, mits adequate bescherming, het geleden verlies deels kan goedmaken. De terugkeer van de wolf naar West-Europa vormt hier de meest treffende én mediagenieke illustratie van.
labels
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

In 2000 was Vlaanderen in de ban van de zogenaamde Waaslandwolf, ook al was er geen sluitend bewijs van de aanwezigheid van een wolf. En wie herinnert zich niet de eerste filmopnames van die verdwaalde wolf in het Waalse Gedinne? Enkele weken terug was in Denemarken voor het eerst in tweehonderd jaar het (verliefde?) gehuil van een jong wolvenpaar te horen. Wolven fascineren. Maar zij wekken ook nog steeds negatieve gevoelens en angst op.

Wildlife comeback

Tot in het begin achttiende eeuw kwamen wolven nog praktisch in geheel Europa voor. De prominente plaats van de wolf (alias Ysengrijn) in het Middelnederlandse dierenepos Van de Vos Reynaarde toont aan dat de meeste Middeleeuwers nog steeds vertrouwd waren met de wolf. De slechte reputatie die wolven toen hadden – het is heus géén toeval de wolf in vele sprookjes nog steeds wordt afgeschilderd als de spreekwoordelijke bad guy – gaf aan de vervolging vrije baan. De laatste wolven verdwenen in Vlaanderen vermoedelijk rond het einde van de achttiende eeuw. In Wallonië zong de wolf het nog iets langer uit. De laatste Belgische wolf werd neergeknald op 17 november 1887.

Maar Ysengrijn toonde méér veerkracht dan gedacht. Gesteund door Europese natuurbeschermingsregels en als gevolg van de ontvolking van het platteland, komt deze toppredator op eigen houtje zijn plaats aan de top van ons ecosysteem terug innemen. Duitsland telt ondertussen reeds een twintigtal wolvenroedels, die zich zelfs ophouden in de buitenwijken van Berlijn en Hamburg. Ook in Frankrijk is de wolf aan een opmars bezig. Met een snelheid van 100km per jaar rukt de wolf op naar België en Nederland. Bepaalde biologen stellen dat het slechts een kwestie van tijd is vooraleer het eerste wolvenpaartje zich vestigt in de Ardeense wouden of de Nederlandse Veluwe. En misschien is dit, op langere termijn, ook denkbaar in de Hoge Kempen of in de Voerstreek, waar de lynx al eerder is waargenomen?

Géén invasieve soort

De mogelijke terugkeer van de wolf naar gebieden waar hij reeds lang is verdwenen, geeft aanleiding tot discussie. In een parlementair debat in Nederland werd enkele jaren terug aan de betrokken minister verzocht om te voorkomen dat “roedels ons land zullen intrekken”. Er werd geopperd dat het niet realistisch is om roedels vrij te laten leven in de Nederlandse natuur.

Deze redenering lijkt moeilijk houdbaar. Wolven zijn strikt beschermd op grond van het Europees recht, hetgeen impliceert dat zij in beginsel niet mogen worden bejaagd. Dat de wolf in onze regio vroeger niet meer voorkwam is van géén tel. Vlaanderen en Wallonië doen er dan ook goed aan om alle twijfel hieromtrent weg te nemen en de wolf expliciet op te lijsten als beschermde soort.

Géén wolvenjacht

Is er dan niets mogelijk? Kan men dan niet ingrijpen om een agressieve wolf uit te schakelen? Neen, zover gaat het recht niet. In uitzonderlijke gevallen is het wél mogelijk om een ontheffing te verkrijgen. Maar dit enkel onder strikte voorwaarden. Zo moet men kunnen aantonen dat er géén andere, minder ingrijpende alternatieven voor handen zijn en mag men al zeker géén algemene bejaging toestaan die het voortbestaan van de aanwezige wolvenroedels meteen op de helling zet. En dan nog mag men pas een wolf kunnen “uitschakelen” wanneer men kan aantonen dat er sprake is van ernstige schade aan de veeteelt of in het belang van de openbare veiligheid. Wanneer men hiermee al te soepel omspringt, riskeert men een veroordeling door het Europese Hof van Justitie. Zo werd Finland in 2007 nog op de vingers getikt omdat het al te soepel de bejaging toeliet van wolven die schade zouden aanrichten aan de lokale veestapel.

Bovendien blijkt het in de praktijk nogal mee te vallen met de schade die wolven zouden aanrichten aan vee. Uit recent Duits onderzoek blijkt dat schapen en ander vee slechts 1% van het voedseldieet van de Duitse wolf uitmaken. En agressie van wolven naar mensen toe blijkt, aldus omvattend Noors onderzoek, slechts héél uitzonderlijk voor te komen. Het beperkt aantal noodlottige aanvaringen tussen mens en wolf staat in schril contrast met de slachtoffers die er jaarlijks vallen ten gevolge van agressieve gedomesticeerde dieren.

Anticipatie

Niet alleen moet het voorkomen en het gedrag van Europees beschermde soorten goed worden bestudeerd en gerapporteerd, het Europees recht verwacht ook actieve maatregelen die moeten toelaten dat, op lange termijn, de soort zich ook in onze regio’s terug duurzaam gaat vestigen. In Nederland werd recent het Nederlandse wolvenplan voorgesteld aan staatssecretaris Dijksma, dat een hele resem maatregelen omvat die Nederland moet voorbereiden op de terugkeer van de wolf. De staatssecretaris kondigde aan dat een beschermd statuut zal worden toegekend, wat het ook mogelijk maakt om financiële vergoedingen te voorzien voor mogelijke schade aan de veestapel. Het plan voorziet tevens in een aanzet voor een grensoverschrijdende aanpak van de terugkeer van de wolf. Een niet mis te verstane uitnodiging aan het adres van onze regionale overheden. De eerst komende decennia zal immers vooral een grensoverschrijdende populatiemanagement en onderzoek bepalen in welke mate de terugkeer van de wolf een echt ecologisch succesverhaal wordt.

Als we de wolf echt een kans willen geven, lijkt de Nederlandse aanpak te verkiezen boven de afwachtende Vlaamse houding. De opmaak van een Vlaams (én Waals) wolvenplan verhindert dat de discussie al te emotioneel wordt gevoerd. Het is beter de bevoegde instanties en burgers terdege te informeren over de opportuniteiten en (beperkte) risico’s gekoppeld aan de terugkeer van de wolf, dan het debat reactief te voeren. Een wolvenplan zou landbouwers de nodige tips kunnen meegeven omtrent mogelijke preventieve maatregelen, zoals hekken en waakhonden, en additionele vergoedingsmechanismen. Communicatie- en educatieprogramma’s voor specifieke situaties, zoals wolven in de buurt van bewoning, lijken zeker op langere termijn nuttig.

Ecologisch herstel?

Of en wanneer de wolf effectief zal terugkeren, hangt van de wolf zelf af. Hoewel de wolf ook in Oost-Europa zeker dichtbevolkte regio’s niet schuwt, is het wellicht niet zeker dat de soort ons dichtbebouwd Vlaanderen zal herkoloniseren. Mogelijk zullen wij enkel te maken hebben met zwervende exemplaren uit de Ardeense wouden. Maar ook dat zou een unieke gebeurtenis zijn. Overigens zou een mogelijke terugkeer ook een natuurlijke rem kunnen zetten op de alsmaar groeiende populatie everzwijnen. Met de wolf zou er ook een natuurlijke vijand van de vos terug op het toneel verschijnen. Amerikaans ecologisch onderzoek toont aan dat de terugkeer van de wolf in Yellowstone een belangrijke bijdrage leverde aan het herstel van een heleboel andere soorten in dit nationaal park. De wolf als natuur- en landschapsbeheerder? Het is een gedachte die onder ecologen steeds meer opgang maakt, maar uiteraard niet betekent dat alle natuurbeheer- en herstel mag stoppen na de terugkeer van enkele mediagenieke soorten.

Nu afwachten wanneer we de eerste beelden mogen verwachten van onze eerste “Vlaamse” wolf. En, wie weet, het eerste wolvengehuil.

 

(Hendrik Schoukens is assistent UGent en advocaat LDR Advocaten. An Cliquet is professor biodiversiteitsrecht UGent.)

 

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.