Een verleden van veelwijverij - Peter Verlinden

In het ogenschijnlijk meest Westerse land van Oost-Afrika is polygamie voortaan toegelaten: elke Keniaanse man mag nu zoveel vrouwen ‘nemen’ als hij verkiest. En zijn vrouw(en) hebben daarover geen enkele zeggingschap.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina
BELGA/WAEM

Tot nu toe gold in Kenia, zoals in zowat alle Afrikaanse landen, een huwelijkswet die dateerde uit de koloniale tijd en dus een soms letterlijke kopie was van het Westerse huwelijksrecht: monogamie, één vrouw voor één man dus, de vrije keuze van beide partners, een aangepast erfrecht.

Het lijkt wel alsof Kenia de klok ruim honderd jaar terugdraait, naar de pre-koloniale tijd. Maar zoals zo dikwijls is het verhaal een ietwat complexer dan het op het eerste zicht lijkt.

Twee werelden

Zoals in zovele voormalige koloniën in Afrika, heeft ook in Kenia het gewoonterecht het koloniale recht gedeeltelijk overleefd. In de koloniale tijd werd het burgerlijk recht (en ook het kerkelijk recht) van het ‘moederland’ ingevoerd. Dikwijls met harde hand werden de ‘primitieve gebruiken’, zoals onder meer de ‘veelwijverij’, polygamie dus, onderdrukt en nog liefst van al uitgeroeid. Soms lukte dat, in vele gevallen niet.

In de praktijk ontstonden zo twee leefwerelden: de formele wereld en de informele, het koloniale recht en het gewoonterecht. In de praktijk werd en wordt polygamie in vele Afrikaanse landen gedoogd, zelfs al gaat de praktijk formeel in tegen het heersende rechtsstelsel. In Congo bijvoorbeeld leven de rijkere mannen dikwijls met verschillende vrouwen, met alle traditionele verplichtingen van dien en met medeweten van hun vrouwen.

(Wat absoluut niet betekent dat die vrouwen daar altijd zo gelukkig mee zijn. Mijn eigen reiservaring in Centraal-Afrika heeft me geleerd dat een vrouw van een polygame man dikwijls geen keuze heeft omdat zij van hem afhankelijk is voor de opvoeding van hun kinderen en haar eigen overleven.

Die contradictie is alvast in Kenia nu opgeheven. De nieuwe wet erkent voortaan officieel àlle huwelijken, volgens welke traditie dan ook. De overwegend mannelijke wetgevers (de vrouwen in het parlement zijn in de slotfase van de bespreking woedend opgestapt) stellen dat op deze manier de traditie in ere hersteld wordt en de koloniale invloeden verder afgebouwd. Een erkenning van de ‘eigen traditionele waarden’ als het ware. Toch is dat maar een half verhaal.

Angels onder het steppegras

De vraag blijft of deze nieuwe huwelijkswet wel op de instemming kan rekenen van de 21ste eeuwse Keniaanse vrouw. Tijdens het parlementair debat bleek er wel een ruime overeenstemming over het principe dat ook traditionele huwelijksvormen gelegaliseerd moesten worden, zolang die conform de plaatselijke gebruiken waren en zijn.

Absolute onenigheid ontstond er pas over onder meer de clausule dat de man helemaal alleen mag beslissen over een volgend huwelijk, zonder zijn vrouw(en) daarin te kennen. Dat druist niet alleen in tegen de mening van de huidige vrouwelijke wetgevers, maar ook tegen de traditie in de meeste lokale Afrikaanse gemeenschappen waar de eerste vrouw over familiale aangelegenheden een doorslaggevende stem heeft.

In de nieuwe wet staan ook enkele bepalingen die dan weer kunnen gezien worden als een bescherming voor de vrouw. Zo moet je voortaan 18 jaar zijn om in Kenia te mogen trouwen en heeft een vrouw na een scheiding recht op de helft van de goederen die het koppel tijdens het huwelijk heeft verworven. Sommige critici hebben daarbij al wel opgemerkt dat het een ingewikkelde verrekening kan worden bij een huwelijk met meerdere vrouwen waarbij één of meerdere scheiden …

De nieuwe wet gaat over een huwelijk uitsluitend tussen een man en een vrouw, maar sluit niet uit dat een onvruchtbare vrouw kan trouwen met een jongere vrouw. Voor een Westerse waarnemer klinkt dat wel helemaal speciaal, maar eigenlijk gaat dit ‘gewoon’ over de legalisering van een praktijk in sommige traditionele gemeenschappen in Kenia.

La négritude

Na de jongste discussie over de nieuwe homofobe wetten in onder meer Oeganda en Nigeria, stelt deze Keniaanse huwelijkswet opnieuw de kwestie van de ‘authentieke Afrikaanse waarden en tradities’ helemaal scherp. In welke mate druist zulke wetgeving in tegen wat ‘het Westen’ de universele mensenrechten noemt, zoals (in dit geval) de gelijkheid van man en vrouw? Hoe authentiek is deze nieuwe authenticiteit als blijkt dat de nieuwe wet op fundamentele punten afwijkt van de pre-koloniale traditie?

Hoe dan ook lijkt het erop dat de wind van ‘la négritude’ in Afrika een twee adem heeft gevonden, meer dan een halve eeuw na de de-kolonisatiegolf. Meer dan ooit mikken de Afrikaanse leiders op de ‘eigenheid van de Afrikaan’ om hun achterban te paaien. De Keniaanse president Uhuru Kenyatta staat daarbij helemaal niet alleen. Zijn illustere Zimbabwaanse collega Robert Mugabe, de ouderdomsdeken onder de Afrikaanse presidenten, voert al langer een soortgelijke politiek, bijvoorbeeld bij de landhervormingen.

De afgelopen jaren deden ook hun Oegandese en Rwandese collega’s Yoweri Museveni en Paul Kagame verwoede pogingen om de wereld ervan te overtuigen dat hun politieke beslissingen gebaseerd waren en zijn op ‘de wil van het volk’ en de ‘eigen waarden’ en dat ‘het Westen’ zich niet te moeien heeft met die grondslagen.

Het voorbeeld van Mobutu?

Veertig jaar geleden hebben we nog eens zo’n leider van de ‘authenticiteit’ gekend, wijlen Joseph-Désiré Mobutu Sese Seko van het ook al intussen schielijk overleden Zaïre. Zijn bestuur op basis van ‘l’authenticité’ bracht het land over de rand van de afgrond, economisch en maatschappelijk.

Benieuwd of de huidige Afrikaanse leider hun lessen hebben getrokken uit die mislukkingen van het verleden en deze keer wél een weg vinden om een waardevol verleden te verbinden met een toekomst in een geglobaliseerde wereld, op alle vlak, ook op het vlak van het samenleven in de kleinste gemeenschap, het huwelijk.

(Peter Verlinden is VRT-journalist en volgt al een kwart eeuw de Afrikaanse wereld.)