Naar een oorlog? - Jan Balliauw

Pro-Russische separatisten bestormen op 29 april in Loegansk het provinciegebouw. Om 14u liep hun ultimatum af aan de regering in Kiev voor ondermeer een referendum over zelfstandigheid. Ze laten er geen gras over groeien om hun eisen kracht bij te zetten. Ze slaan wat ramen stuk en dringen het provinciegebouw binnen. Er is geen weerstand van de aanwezige politie. Die verlaat even later in kolonne het gebouw. Een beetje later wordt ook het gebouw van het parket-generaal, de lokale tv-zender en het regionaal hoofdkwartier van de politie bezet. En daarmee is Kiev de controle over Loegansk zo goed als kwijt. Interimpresident Toertsjinov geeft toe dat Kiev machteloos staat tegen de onrust in het oosten van het land.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Het ‘straaltje hoop’ van het akkoord van Geneve van 17 april is helemaal in rook opgegaan. Het centrale punt van dat akkoord, ontwapening van milities en vrijgeven van bezette gebouwen, is volledig dode letter gebleven. In het oosten van Oekraïne is geen enkel bezet gebouw teruggeven aan de overheid, integendeel, er zijn er nog meer ingenomen.

Eerlijkheidshalve moet gezegd dat ook in Kiev nog altijd gebouwen worden bezet en dat die ook niet zijn teruggegeven, iets wat Moskou voortdurend benadrukte. De opmerking van Victoria Nuland, de Amerikaanse adjunct-minister van buitenlandse zaken, dat in Kiev de bezetters inmiddels de nodige vergunningen hebben en dus niet te vergelijken zijn met de bezetters in het oosten, getuigde ook niet meteen van grote subtiliteit.

De nieuwe regering in Kiev probeerde even de zogenaamde antiterreuroperatie weer tot leven te roepen. Met duidelijke richtlijnen om zo weinig mogelijk geweld te gebruiken om Rusland geen voorwendsel te geven Oekraïne binnen te vallen, veroverde het leger enkele checkpoints rond Slavjansk. Maar toch vielen daarbij enkele doden. De reactie van Moskou liet niet lang op zich wachten. De minister van defensie kondigde grootscheepse oefeningen aan langs de Oekraïense grens. Ze kwamen volgens Kiev tot op 1 kilometer van de grens. En Russische vliegtuigen zouden het Oekraïense luchtruim hebben geschonden, iets wat Moskou overigens meteen ontkende. De Oekraïense premier kwam alvast met de scherpste reactie en waarschuwde dat Rusland de Derde Wereldoorlog wou beginnen.

Broederstrijd

Staat Rusland op het punt Oekraïne binnen te vallen? Niemand weet het, vermoedelijk ook Poetin niet. Deze crisis ontwikkelt zich niet volgens een duidelijk vooraf bepaald scenario maar is een onvoorspelbare thriller met voortdurend onverwachte wendingen. Alle betrokken partijen, zowel in het Oosten als in het Westen, reageren bijna a la minute op die wendingen. Poetin is alvast een meester in dit gevaarlijk spelletje stratego na zijn leerschool in de KGB.

Zuiver rationeel bekeken is een Russische invasie van Oekraïne voor Poetin op dit moment een slechte keuze. Het zal Rusland internationaal volledig isoleren en het land zal er een zeer hoge prijs voor betalen. De Amerikaanse en Europese sancties, die nauwelijks iets voorstellen, hebben al meteen geleid tot een kapitaalvlucht van 63,7 miljard $ in het eerste kwartaal, meer dan de 63 miljard $ voor heel 2013. Beleggers houden nu eenmaal niet van onrust en instabiliteit. Het IMF zegt dat de Russische economie in een recessie is terecht gekomen door de crisis rond Oekraïne. En Standard & Poor’s verlaagde de rating van Rusland onlangs tot bijna ‘junk’.

Als Moskou delen van Oekraïne bezet, zal het na de annexatie van de Krim ook daarvoor een hoge factuur moeten betalen want het zal maanden, zo niet jaren duren voor de economie in de bezette regio’s weer volop draait. De stijging van de levenstandaard in Rusland, die Poetin zo populair heeft gemaakt, zou daarmee wel eens helemaal kunnen stilvallen.

Ook militair gezien is een invasie niet zo eenvoudig. De Russische troepenmacht die aan de grens is samengebracht, is geen partij voor het Oekraïense leger en kan zonder veel problemen grote delen van Oekraïne veroveren. Generaal Breedlove, de militaire opperbevelhebber van de NAVO, denkt zelfs dat de Russen op 3 à 5 dagen aan de grens met Moldavië kunnen staan. Maar de Oekraïners hebben gezegd dat ze niet zullen laten betijen zoals in de Krim, maar deze keer wel zullen vechten. De kans dat een invasie zonder bloedvergieten verloopt, is bijzonder klein. Poetin kan in die omstandigheden een Slavische broederstrijd vermoedelijk moeilijk aan de Russen blijven uitleggen.

Voortschrijdende destabilisering

Veroveren is een ding, maar bezetten is veel moeilijker. Nu al zeggen Russische defensie-experten dat Rusland geen 40.000 soldaten nodig heeft voor een bezetting, maar 140.000. Het Russische leger heeft momenteel gewoon niet voldoende goed getrainde manschappen om zo’n bezettingsmacht te vormen. Het Oekraïense leger stelt misschien niet veel voor, maar er zijn veel uiterst gemotiveerde Oekraïners in het westen en centrum van het land om een partizanenstrijd te beginnen tegen een Russische bezettingsmacht. We hebben op Maidan al gezien dat mensen bereid zijn te sterven voor de idealen die zij in deze crisis verdedigen.

De betere optie voor Moskou lijkt een voortschrijdende destabilisering van het oosten en zuiden van Oekraïne, zoals die nu overigens bezig is. De nieuwe regering in Kiev kan daardoor geen beleid ontwikkelen om het land uit de politieke en economische crisis te halen waardoor op termijn de achterban het vertrouwen in die regering zal kwijtspelen. Na de oranjerevolutie van 2004 hoefde Poetin ook alleen maar wat geduld te hebben voor Oekraïne weer aansluiting zocht met Rusland.

Moskou kan ook nog opteren voor een Krim-scenario. De Volksrepubliek Donetsk wil op 11 mei een referendum houden over zelfstandigheid. Bij een positieve uitslag, wat met de nodige manipulatie geen probleem lijkt, kan dan de onafhankelijke Volksrepubliek vragen lid te worden van de Russische Federatie. En Loegansk, Charkov en eventueel andere regio’s kunnen dan volgen.

Emotie

Maar dit is een rationele benadering. In zaken van oorlog en vrede spelen die niet altijd de hoofdrol. Poetin weet ook dat hij immens populair is geworden door de annexatie van de Krim. De Russischtaligen in Oekraïne weer verenigen met Rusland levert hem gegarandeerd een plaats op in de Russische geschiedenisboeken als de grote Russische leider die het aloude Russische rijk herstelde.

Ontketent hij daarmee een Derde Wereldoorlog zoals de Oekraïense premier suggereerde? Dat is weinig waarschijnlijk want de NAVO heeft al duidelijk gezegd dat het militair niet tussenbeide zal komen. En Rusland is nog altijd een kernmacht. Een conventionele oorlog tussen kernmachten is de facto uitgesloten omdat het risico op escalatie en dus de inzet van kernwapens te groot is.

Misschien gaan we wel ooit nog eens gelukkig zijn dat er nog kernwapens in de wereld zijn die ons in deze diepe crisis hebben behoed voor de duisternis en verschrikkingen die de wereld heeft gekend in de Eerste en de Tweede Wereldoorlog.

(Jan Balliauw is specialist Oost-Europa en Rusland VRT Nieuws.)