Oekraïne is géén verdeeld land - Andriy Boytsun

Er plakt een hardnekkig cliché aan Oekraïne in de westerse media: een land verdeeld in het Oekraïenstalige, pro-Europese westen en het Russischtalige, pro-Russische oosten. Door gebrek aan aandacht had dat land de laatste decennia een visitekaartje nodig om voorgesteld te kunnen worden binnen de beperkte mediaruimte dat het kreeg. Na al de jaren dat deze boodschap over Oekraïne er ingehamerd werd, is het niet gemakkelijk om het stereotype te veranderen. Echter, door een verkeerde diagnose te stellen, zal men een verkeerde therapie voorschrijven – en dat is zeer gevaarlijk voor Europa.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

De Oekraïense identiteit

Er zijn wel degelijk demografische verschillen in Oekraïne aanwezig die het land divers maken. Zo zijn meer dan 90% van de inwoners van westelijk, noordelijk en centraal Oekraïne etnische Oekraïners. In het oosten woont er een grote minderheid etnische Russen, maar het aandeel van Oekraïners bedraagt wel twee derde. In het oosten spreekt ook meer dan de helft Russisch, terwijl de rest van het land bijna volledig Oekraïenstalig is (de Krim is wel een uitzondering). Maar volgens geregelde opiniepeilingen van het Razoemkov Centrum identificeren verreweg de meeste mensen zich wel als Oekraïners, ook in het oosten en zuiden.

Verschillende delen van Oekraïne maakten tijdens verschillende periodes deel uit van diverse landen (van het Pools-Litouwse Gemenebest en het Habsburgse Rijk tot Keizerrijk Rusland en Sovjet Unie), maar de leidende experts op gebied van Oost-Europese geschiedenis zoals Tymothy Snyder constateren dat het ongetwijfeld om één volk en een verenigd land gaat. Sterker nog, de Oekraïense nationale beweging is in de 19e eeuw in Charkiv, in het oosten van het land ontstaan.

Politiek, geloof en cultuur

Het westen van Oekraïne blijkt politiek actiever te zijn met een gemiddelde verkiezingsopkomst van 77%, vergeleken met 68% in het oosten. Wel waren de mijnwerkers van Donetsk in 1989–1991, samen met de nationale beweging van Oekraïne, één van de grootste drijfkrachten achter de onafhankelijkheid van het land.

In West-Oekraïne is men meer gelovig: er zijn vier keer meer religieuze organisaties per miljoen inwoners dan in het oosten of zuiden, maar de gelovige bevolking is wel in bijna heel het land christelijk orthodox. Je kunt ook niet zeggen dat er duidelijke breuklijnen zijn die de regio’s in vaste clusters splitsen. Zo is bijvoorbeeld het noorden op vlak van religiositeit vergelijkbaar met het zuiden, maar het is veel politiek actiever en is op dat vlak vergelijkbaar met het westen.

Dit wordt verder bevestigt als je de culturele verschillen bekijkt. In 2006 heb ik samen met het onderzoeksbureau GfK de data verzameld om de culturele dimensies voor alle regio’s van Oekraïne te berekenen. Het westen aanvaardt onzekerheid gemakkelijker dan de rest van het land (dus niet alleen het oosten en zuiden). Op het vlak van het individualisme lijken het westen en het oosten echter perfect op elkaar, maar steekt dan het meer collectivistische zuiden uit. Het is dus fout om Oekraïne in “het westen” en “het oosten” op te delen.

Economie

Het (grotendeels door de Belgen) geïndustrialiseerde oosten valt op met zijn energie- en metaalsector. De lonen in het oosten zijn ook anderhalf keer hoger dan in het westen. De ondernemingen zijn hier in de regel veel groter, maar hebben vaak meer geconcentreerde eigendom en zijn minder transparant dan in het westen.

Wel was heel Oekraïne tijdens de Sovjet-Unie altijd in één economisch en financieel systeem geïntegreerd en is het door hetzelfde transitieproces sinds 1991 doorgegaan. Uit de vele interviews met bedrijfsleiders die ik in 2007 heb afgenomen, bleek duidelijk dat ze geen enkel probleem hadden met het zakendoen in de andere regio’s.

Kunstmatig gecreëerde spanningen

Samengevat, er zijn geen etnische of regionale spanningen. Ze kunnen wel (in elk divers land) met de nodige moeite gecreëerd worden door angst te kweken en de regio’s of bevolkingsgroepen tegen elkaar op te zetten. In Oekraïne gebeurt dit blijkbaar op aanzet van de Russische veiligheidsdiensten en de Oost-Oekraïense elites, die hun macht kwijt zijn.

Zoals we de laatste dagen in Odessa hebben gezien, wordt er opgehitst om het idee van een verdeeld Oekraïne te promoten. Ter info: volgens de recente peiling van het Internationale Instituut voor Sociologie in Kiev steunt slechts 7% van de inwoners van Odessa het idee om hun regio van Oekraïne af te splitsen en bij Rusland aan te hechten. De komende dagen zijn echter nog meer vatbaar voor provocaties.

Zo is het 9 mei zowel in Oekraïne als in Rusland de Overwinningsdag (n.a.v. de overwinning van de Sovjet-Unie op nazi-Duitsland in 1945). Dit feest heeft een Sovjet-connotatie en wordt vaak door de aanhangers van de Sovjet-idealen voor demonstraties gebruikt. Voor de provocateurs is dit is een ideale gelegenheid om botsingen op te stoken omdat het thema van het “antifascisme” in de Russische propaganda centraal staat. En 11 mei willen enkele separatistische leiders in het oosten een “referendum” houden (dat zelfs vanuit een organisatorisch standpunt onmogelijk voorbereid kan worden).

Een gevaar voor Europa

“Eén verenigd Oekraïne”, zongen vorige zondag samen de voetbalfans van Dnipro en Metalist Charkiv, twee bittere tegenstanders uit het oosten van het land. Oekraïne is niet hetzelfde als de Krim en het land zal zich verzetten als Rusland het vasteland binnenvalt. De cursussen geweerschieten in Kiev zijn voor de komende dagen naar verluidt al volzet.

Toegegeven, de situatie in en omtrent Oekraïne evolueert bijzonder snel. In december moest er nog uitgelegd worden wat de Oekraïense Maidan was. Ondertussen gaat het wel om veiligheid in de rest van de wereld, temeer omdat Rusland in 1994 formele garanties van soevereiniteit en territoriale integriteit van Oekraïne gaf in ruil voor zijn kernwapens.

Het Kremlin probeert de Oekraïense diversiteit in conflicten om te draaien en de wereld te overtuigen dat het een verdeeld land is. De splitsing (of zelfs federalisering) van Oekraïne zou echter een zeer onnatuurlijke oplossing zijn, wat ook duidelijk blijkt uit de talrijke opiniepeilingen. Indien Europa in dit cliché blijft geloven, zal het voor haar geen verrassing zijn dat Oekraïne gesplitst wordt.

Het zal wel een verrassing zijn dat er een oorlog tussen de twee grootste landen van Europa uitbreekt, die langdurige onstabiliteit in de regio met zich meebrengt. Dat hebben vele bloedige gebeurtenissen uit de Oekraïense geschiedenis op een dramatische manier bewezen. Ze hebben tot miljoenen slachtoffers geleid, maar deze feiten zijn in de westerse wereld ook nog niet goed bekend.
 

(Andriy Boytsun is verbonden aan het departement economie van de Universiteit Antwerpen.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.