Waarom de paus niet op kan tegen de maffia - Mieke Strynckx

De paus excommuniceert maffiosi. Het bericht kreeg grote weerklank, en genereerde uitgebreide krantenartikels. De Paus deed zijn uitspraak tijdens een bezoek aan Calabrië, de teen van de Italiaanse laars. Want begin dit jaar vermoordde de ‘Ndrangheta, de maffia van Calabrië, een kleuter van drie, samen met zijn grootvader en diens vriendin. Paus Franciscus geeft met zijn boodschap een ongemeen krachtig signaal tegen de maffia, maar haalt dat ook iets uit op het terrein zelf?
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

De paus in gevaar?

Calabrië is één van de armste streken van Italië, maar veel dorpen gaan er gebukt onder de heerschappij van de ‘Ndrangheta, ironisch genoeg de rijkste maffia van Italië. Ooit sprak ik met iemand die uit zo’n dorp kwam. “Bij ons zijn alle mannen lid van de maffia,” zei hij. De ‘Ndrangheta is bij uitstek nog gebaseerd op bloedbanden en omertà. Er zijn dan ook heel weinig spijtoptanten die het gerecht veel over de organisatie kunnen of willen vertellen, zeker als je dat vergelijkt met de Siciliaanse maffia, de cosa nostra. Niettemin boekt het gerecht steeds meer successen, en dat is in grote mate te danken aan de niet aflatende ijver van procureurs als Nicola Gratteri. Hij waarschuwde nog niet zo lang geleden dat de paus zichzelf in gevaar bracht, door de Vaticaanse bank ingrijpend te willen hervormen. Want iedereen weet dat er in het verleden veel maffiageld via die bank is witgewassen.

Een symbolische uitspraak

Paus Franciscus is niet de eerste paus die zich tegen de maffia uitspreekt. Johannes Paulus II deed het hem voor in 1993, tijdens een bezoek aan de Siciliaanse stad Agrigento. Ook Benedicuts XVI veroordeelde de maffia. Maar paus Franciscus zet de maffiosi letterlijk uit de Kerk door ze te excommuniceren. En toch. De woorden van Franciscus tijdens zijn homilie waren: “I mafioso non sono in comunione con Dio, sono scomunicati.” Letterlijk betekent dat: maffiosi zijn niet in gemeenschap met god, ze zijn buiten de gemeenschap.

Hij bedoelt dus eigenlijk: de maffiosi horen niet tot de gemeenschap van god, door hun daden stellen ze zich daarbuiten. Een echte excommunicatie is dat niet, dat moet via een kerkrechtelijke procedure. Dit is dus vooral een symbolische uitspraak. Maar heeft ze ook invloed?

De maffia is thuis in de kerk

Maffiosi zijn Zuid-Italianen, en Zuid-Italianen zijn nu eenmaal katholiek. Het katholicisme is daar een diepgewortelde traditie. Je wordt geboren in de kerk, je trouwt er, en je wordt er ook begraven. Tussendoor ga je (misschien) wekelijks naar de kerk, en elk jaar gaat in het dorp minstens één keer de processie uit. Maffiosi doen gretig mee aan die cultus. Tijdens hun inwijding wordt in hun vinger geprikt, dat bloed moet vloeien over een heiligenprentje, dat dan wordt doorgebrand. Dat prentje houden ze doorgaans hun hele carrière bij zich. Maffiosi gaan naar de mis, en net als alle Zuid-Italianen trouwen ze voor de kerk en worden ze kerkelijk begraven. In het dorp weet doorgaans iedereen wie de maffiosi zijn, de priester die hen de communie aanbiedt, zal dus wel geen uitzondering zijn. Veel maffiosi hebben een vaste biechtvader of huispriester.

Zullen al die priesters nu plots weigeren die maffiosi een hostie aan te reiken? Welnee, zo’n vaart zal het niet lopen. Er zijn gelukkig ook talloze voorbeelden van priesters die zich hebben verzet, en nog altijd verzetten tegen de maffia. Velen van hen worden ernstig geïntimideerd en bedreigd, in 1993 werd de Palermitaanse priester don Puglisi vermoord door de Siciliaanse maffia. Net als de Siciliaanse maffia toen, is de ‘Ndrangheta vandaag berucht om haar wreedheid. De moord op de driejarige kleuter begin dit jaar, is daar het beste bewijs van. Priesters zijn ook maar mensen. Het vergt een bijzonder soort moed om je leven dagelijks te riskeren door dat soort sujetten uit te dagen.

Boodschap aan de priesters

Zullen de maffiosi van de ‘Ndrangheta wraak nemen op de paus door nu – net als in 1993, na de uitspraak van paus Johannes Paulus II – een paar aanslagen op kerken te plegen? Of godbetert, op de paus zelf? Ik denk het niet. Het krachtige signaal van de paus is vooral van belang voor de mensen die gebukt gaan onder de dagelijkse intimidatie door de maffia, voor de steeds grotere groep mensen die zich verzet tegen die maffia, of voor wie dat overweegt. Voor hen betekent het steun van de hoogste katholieke instantie. Ook voor priesters zelf is het een belangrijke boodschap, ze handelen buiten de lijn van de Kerk als ze gemeen schip maken met maffiosi. Maar de ‘Ndrangheta zelf heeft wel wat beters te doen dan te treuren om deze uitspraak, of ze te willen vergelden.

Laten we nog één keer de vergelijking maken met 1993. Dat jaar werd Totò Riina, de toenmalige baas der bazen van de Siciliaanse maffia, gearresteerd. Hij was via een bloedige maffia-oorlog aan de top van de organisatie gekomen. Maar dat creëerde ook veel vijandigheid bij andere maffiosi. Zozeer zelfs dat een aantal van hen naar het gerecht stapte. De legendarische rechters Falcone en Borsellino konden met hun hulp in de jaren tachtig honderden maffiosi voor de rechter brengen in het zogenaamde maxiproces in Palermo, ook de hoogste bazen werden daar veroordeeld. De maffia reageerde met een aantal zware aanslagen. Ook Falcone en Borsellino werden daarvan het slachtoffer. Daarop ontstond voor het eerst echt openlijk verzet tegen de maffia, en de Italiaanse staat voerde met succes de strijd tegen de organisatie op. Toen Riina en zijn directe opvolger achter tralies zaten, zag de volgende grote baas, Bernardo Provenzano, in dat deze strategie simpelweg slecht was voor de zaken van de maffia.

Een multinational

De ‘Ndrangheta is een multinational, de organisatie draait jaarlijks een omzet van enkele tientallen miljarden euro’s, nog veel meer dan de Siciliaanse maffia toen. Aanslagen die veel aandacht trekken, en al zeker een aanslag op een populaire paus als Franciscus, zijn dodelijk voor die business. Over de hele wereld zou geëist worden dat er nu eindelijk eens komaf wordt gemaakt met die maffia. Er zouden gigantische middelen voor worden vrijgemaakt.

In het Zuiden van Italië weet iedereen wie de maffiosi zijn. Daar is de macht over het territorium van belang voor de zaken, en dus wordt de plaatselijke bevolking geterroriseerd en afgeperst. Maar een toerist in Zuid-Italië zal die maffiosi nooit opmerken. In het noorden van Italië en elders in de wereld, is die macht over het territorium veel minder van belang. Daar zijn maffiosi dus nog veel onzichtbaarder. Omdat onzichtbaarheid goed is voor de business. En de business is al bij al het enige wat telt voor een maffia-organisatie. Daar kan geen paus tegenop.

 

(Mieke Strynckx is verslaggever bij VRT Nieuws, gespecialiseerd in Italië.)

Meest gelezen