Oekraïne: tijd voor normalisering? - Lien Verpoest

De herovering van rebellenbolwerk Slavjansk vorig weekend werd maandag door de Oekraïense president Porosjenko terecht als een keerpunt bestempeld. Terwijl het Oekraïense leger zich opmaakt om verder richting Horlivka, Donetsk en Lugansk te trekken, zetten de zwaar bewapende pro-Russische separatisten zich schrap voor een partizanenoorlog. Maar hoewel er veel informatie en onthutsende beelden van het front komen, blijft het relatief stil vanuit Rusland en het Westen.
labels
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Berichten over mogelijke multilaterale of bilaterale vredesonderhandelingen worden even snel verspreid als ze weer opgeborgen worden. Terwijl er beelden van vertwijfelde separatistenleiders opduiken die beroep doen op Russische steun of Russische politici ervan beschuldigen dat Rusland niet genoeg wapens leverde, is het voor het eerst relatief stil binnen de Russische regeringskringen.

Hoe is de plotse terughoudendheid ten aanzien van de rebellen in Zuid-Oost Oekraïne te verklaren? Is dit een tijdelijke cesuur of een definitieve ommekeer in Ruslands Oekraïne-politiek? En is die Russische inmenging in Oekraïne eigenlijk een deel van een jarenlange beleidsstrategie of voornamelijk gebaseerd op een irrationele ingeving?

Een irrationele actie...?

Binnen de Russische buitenlands beleidsanalyses van de voorbije jaren zijn er verschillende visies waarvan er twee relevant zijn in de context van het recente conflict met Oekraïne. Een eerste visie stelt dat Poetin sinds zijn aantreden in 2000 een rationeel buitenlands beleid voert: het uitbouwen van politieke en handelsrelaties op basis van pragmatisme, in functie van nationaal en economisch belang. De stijgende energieprijzen van het voorbije decennium lieten Rusland hierbij toe energie als geopolitieke pasmunt te gebruiken.

In die optiek wordt de annexatie van de Krim en de enorme financiële en militaire kost die dit met zich meebrengt als een irrationele actie beschouwd die een duidelijke breuk vormt met Ruslands consistent pragmatisch beleid. Ook al lag de annexatie van de Krim misschien historisch in de lijn der verwachtingen, zo’n abrupte beslissing had niemand verwacht. De morele overwinning die de ‘herovering’ van de Krim dan misschien in de ogen van vele Russen is, weegt rationeel immers niet op de tegen de hoge economische prijs die Rusland hiervoor moet betalen.

Of een masterplan....?

Een andere visie die je bij sommige analisten en beleidsmakers hoort is dat de Russische inmenging in Oekraïne een volgende stap is in Poetins masterplan: het creëren van een Euraziatisch machtsblok op het Europees continent. Aan de hand van de conflicten in Georgië en Oekraïne zou er een duidelijk patroon te bespeuren zijn: maximaal annexeren, minimaal destabiliseren en vooral de Russische invloedssfeer maximaliseren. In deze optiek is de annexatie van de Krim en de destabilisatie van Zuid-Oost Oekraïne juist een logische stap. Volgens deze analisten bindt Rusland dan ook niet in, maar beleven we nu een stilte voor de storm.

Omsingeling en bedreiging

Ik denk dat er in beide visies een kern van waarheid zit. Dat Rusland al eeuwen kampt met een gevoel van omsingeling en zich bedreigd voelt door de NAVO uitbreiding is geen nieuw gegeven. Zowel Poetin, minister van buitenlandse zaken Lavrov, en vicepremier Rogozin alluderen hier regelmatig op in speeches.

Daarnaast toont de actieve Russische diplomatie in het nabije buitenland van de laatste maanden en de creatie van de Euraziatische Economische Unie aan dat Rusland haar invloedssfeer net zoals de EU institutioneel-economisch wil verankeren. Het pro-actieve Eastern Partnership beleid van de EU naar deze regio toe heeft samen met de groeiende Russische frustratie over de dubbele moraal van het normatieve Westen geleid tot de huidige patstelling.

Bovendien kwam Ruslands pragmatisch buitenlands beleid de laatste jaren steeds meer onder invloed van het binnenlands nationalisme. Samen met de recente propaganda-oorlog, die de publieke opinie in een mum van tijd heeft weten mobiliseren om Poetins Krim-plannen te steunen, is de spillover van binnenlands nationalisme naar buitenlands beleid een gevaarlijke combinatie gebleken.

Spierballengerol van de Navo

Het loont de moeite om deze twee vectoren in het Russisch buitenlands beleid – pragmatisch maximaliseren van belangen en nationalistische retoriek omtrent de Russische invloedssfeer - te vergelijken met de westerse houding ten aanzien van de Oekraïne crisis. Ook bepaalde organisaties in het Westen schuwen de hoogdravende retoriek namelijk niet. In een speech van 7 juli stelde Secretaris-Generaal Anders Fogh Rasmussen dat ‘De NAVO wordt omsingeld door conflict, gevaar, wanorde en autocratische regimes’. Hij voegde eraan toe dat ‘de oplossing voor al deze uitdagingen Transatlantisch is, waarbij de NAVO een verzekering is tegen instabiliteit’. Dit verbaal spierballengerol is herkenbaar. Vervang NAVO door Rusland en Transatlantisch door Euraziatisch en je ziet dat de retoriek niet zo ver van elkaar ligt.

De Europese Unie is pragmatischer

Het lijkt erop dat de EU met de ondertekening van het Associatie Akkoord met Oekraïne een meer pragmatische kaart trekt. Zeker nu het Oekraïens leger terrein wint en Rusland niet van plan lijkt separatisten te steunen, is het hoog tijd om de ratio weer de bovenhand te laten krijgen en een onderhandelde lange termijn - oplossing op tafel te krijgen. Ook al is het land politiek, militair en vooral economisch zwaar gehavend, toch lijkt Oekraïne met Porosjenko beter gewapend dan tevoren. Als er één ding is dat Porosjenko heeft bewerkstelligd, is het de ratio laten overheersen, zonder de beproevingen van het Oekraïense volk uit het oog te verliezen.

Waar zij nu behoefte aan hebben is dat er orde op zaken gesteld wordt. Het is dan ook de verantwoordelijkheid van de EU om de hoogdravende Koude Oorlog retoriek achterwege te laten en samen met Oekraïne terug actiever in te spelen op die andere vector van het Russische buitenlands beleid: het pragmatisch maximaliseren van belangen.

Een kans op normalisering

Belangrijk hierbij is de focus op Oekraïne zelf in plaats van het opleggen van Europese normen en waarden: een soft power aanpak die zich concentreert op professionalisering, financiële steun, en de heropbouw van de verwoeste gebieden. Dinsdag 8 juli  vond er een High-Level Meeting plaats binnen de Europese Commissie om de internationale steun aan Oekraïne te bespreken en coördineren. Naast het uitwerken van een post-conflict programma voor de wederopbouw van de Donbasregio zou er ook een donorconferentie georganiseerd worden in het najaar die Oekraïne een economische injectie moet geven via investeringen uit de private sector.

Ook al is het Associatie Akkoord op lange termijn een bijzonder grote uitdaging voor Oekraïne, momenteel lijkt de terughoudendheid van Rusland een opportuniteit voor Oekraïne om samen met de EU de situatie enigszins te normaliseren. Misschien is de Russische stilte van de laatste week een indicatie dat Poetin tegen de economische grenzen van het maximaliseren van nationale belangen binnen een geglobaliseerde wereld aankijkt. Of zoals voormalig VS ambassadeur en Stanford professor Ruslandkunde Michael McFaul zei: “als Poetin zo’n goede strateeg is, kan iemand er dan uitleggen wat zijn grand strategy is? Want ik begrijp niet wat hij van plan is”. Tijd om deze kans te grijpen en terug te keren naar multilateraal en pragmatisch lange-termijn denken.

(Lien Verpoest is docent Slavistiek en Oost-Europakunde, aan de KULeuven.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.