Tunneloorlog en tunnelvisie in Gaza - Jos De Greef

De huidige oorlog tussen Israël en de Palestijnse moslimgroep Hamas in de Gazastrook draait vooral rond de tunnels. De oorlog lijkt zich dus ondergronds te verplaatsen, maar dat is een oude traditie in de regio.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Hamas en andere Palestijnse groepen in de Gazastrook kunnen Israël niet aan in een rechtstreekse confrontatie en ook de dankzij Iran en Syrië steeds meer geavanceerde raketten lijken nog weinig effect te hebben. Het antiraketsysteem "IJzeren Koepel" lijkt Israël vrij goed te beschermen: 90% van de raketten wordt neergehaald en de overige landen veelal in open terrein. De slachtoffers komen er enkel door toevalstreffers. 

De huidige oorlog in Gaza gaat vooral over tunnels die Hamas en andere groepen de voorbije jaren gebouwd hebben onder de grens met Egypte en die met Israël. In 2006 kon Hamas de Israëlische soldaat Gilad Shalit in Israël ontvoeren. Vijf jaar later werd Shalit geruild tegen bijna duizend Palestijnse gevangenen. Dat lijkt Hamas de voorbije jaren te hebben aangezet om nog meer van die tunnels naar Israël te graven en zo aanvallen uit te voeren op Israëlische grenswachten en dorpen. 

Ook Joden gebruikten tunnels in de Oudheid

Tunneloorlog is echter een oude tactiek in het Nabije Oosten. De Bijbel refereert naar koning Hezekiah van Juda die in de 8e eeuw voor Christus een tunnel liet graven om Jeruzalem toegang te geven tot waterbronnen.

Mede dankzij die tunnel kon Juda daarna het beleg van het gevreesde Assyrische leger doorstaan. De tunnel werd in 1838 ontdekt door de Brit Edward Robinson. U kunt die nu bezoeken, maar hou er wel rekening mee dat u door meer dan een meter water moet stappen en neem liefst ook een zaklamp mee. In de tunnel werd ook een Hebreeuwse inscriptie over de bouw ervan gevonden, maar die bevindt zich nu in het Archeologisch Museum van Istanbul in Turkije.

Was de tunnel van Hezekiah vooral bedoeld als waterleiding, de Joden gebruikten ook al snel tunnels voor oorlogvoering. Tijdens de opstand van Simon Bar Kochba tegen de Romeinen (132 tot 136 na Christus) maakten de Joodse opstandelingen gretig gebruik van tunnelnetwerken tussen grotten om zichzelf, voedsel en wapens te verbergen. Hun Romeinse vijanden moesten een bloedige oorlog uitvechten tegen de beruchte guerilla van Bar Kochba, onder meer door die tunnels.

Van tunnels naar chemische aanval

De Romeinse legioenen kregen ook in Germanië af te rekenen met tunnels. De Germaanse stammen leken erg bedreven in de bouw ervan en gebruikten die voor aanvallen in de rug van doortrekkende Romeinse troepen.

Ook bij de oorlogen in Syrië tegen de Perzische Sassanieden speelde tunnels een grote rol. Zo ondermijnden de Perzen in het jaar 256 na Christus de muren van de stad Douro Europos in Syrië, waardoor een deel van die muren instortten.

Opvallend: de Perzen lieten via tunnels ook giftige dampen ontsnappen waardoor ze de Romeinse verdedigers konden uitschakelen. Douro Europos werd verwoest. In 2009 ontdekten archeologen onder de ruïnes de lichamen van 19 Romeinen en een Perzische soldaat en resten van bitumen en zwavel, die blijkbaar gebruikt werden als een eerste vorm van chemische oorlogvoering.

Oorlog onder de grond

In de middeleeuwen werden burchten en vestingen aangevallen door troepen met ladders, stormrammen, belegeringstorens, maar ook met katapulten of blijden die stenen of brandend teer over de muren slingerden. Veel minder bekend waren de technieken om via tunnels de funderingen van vestingmuren instabiel te maken en te laten instorten, onder meer door het aansteken van vuren daaronder. Er waren speciale militaire genietroepen of "sapeurs" om dat soort werk uit te voeren.

Ook nu weer was het Midden-Oosten voorloper op dat vlak. De kruisvaarders waren veel minder in aantal dan hun islamitische tegenstanders en hielden vooral stand dankzij hun indrukwekkende vestingbouw zoals het Krak de Chevaliers in Syrië.

Waar de ondergrond het mogelijk maakte, groeven aanvallers tunnels uit om burchten binnen te geraken of muren te doen instorten. Omgekeerd vielen belegerden via tunnels hun belegeraars aan. In 1285 kon de mamloekensultan Qalawun de burcht van Marqab in Syrië innemen nadat hij een delegatie van belegerde Hospitaalridders had rondgeleid in de tunnels onder hun burcht. Dat eindigde vreedzaam: de kruisridders vertrokken ongedeerd en Qalawun kreeg de burcht ongeschonden in handen.

Tunnels bepaalden Europese geschiedenis

Tijdens het tweede en beslissende beleg van Wenen door de Turkse Ottomanen in 1683 speelden de 5.000 sapeurs van de sultan een erg belangrijke rol. Ze slaagden erin de indrukwekkende vestingmuren van de Oostenrijks-Habsburgse hoofdstad grotendeels te ondermijnen.

Omgekeerd bestookten de Oostenrijkers hun belagers met uitvallen via tunnels. Bovendien groeven ze zelf tunnels en konden ze veel Turkse "sapeurs" ondergronds doden en springladingen tijdig onschadelijk maken. Een truukje om die tunnels te localiseren was het opmerken van trillingen in een emmer water en goed luisteren aan keldermuren. Wenen hield stand tot de Turken in september 1683 werden verslagen door een Pools-Duits ontzettingsleger. 

De Oostenrijks-Italiaanse generaal, strateeg en schrijver Raimundo Montecuccoli schreef in de 17e eeuw zelfs een standaardwerk over oorlogvoering via tunnels. Hij moest zo een tegengewicht vormen voor de vestingwerken die de Franse generaal-architect de Vauban voor Lodewijk XIV bouwde. In de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog speelden netwerken van tunnels een grote rol om explosieven onder vijandelijke linies aan te brengen. In modernere tijden maakte de Vietcong in Zuid-Vietnam van tunnels gebruik om de Amerikaanse troepen te belagen.

Terug van weggeweest

"Tunnel warfare" is door de laatste oorlog in de Gazastrook dus terug. Het Israëlische leger is zelfs meer gebrand op het vernietigen van de tunnels dan van Palestijnse raketlanceerders.

Dat is niet zo eenvoudig, want het dichtmaken van tunnels is net als het graven ervan (zandgrond dus met betonnen versterking) een langdurig werk en niet eenvoudig in oorlogsgeweld.

Wellicht zal Israël tegen de volgende oorlog in Gaza dan ook investeren in een "ondergrondse IJzeren Koepel". Het gaat dan onder meer om allerlei technologie om tunnels op te sporen. Die bestaat al, er zijn ondergrondse radars en seismologische instrumenten waarbij kleine explosies via sensoren kaarten van de ondergrond kunnen maken.

Of die ook kleine tunnels diep onder de grond kunnen detecteren, is nog niet zeker, maar wel zeker is dat de Israëli's een lange technologische traditie hebben om ook dat soort zaken te ontwikkelen. Ook het Amerikaanse leger zou nu speciale eenheden vormen om dat soort "ondergrondse oorlogen" te kunnen voeren. Tunneloorlog is dus terug, maar zal wellicht ook een "high-tech"-vorm aannemen.

 

(Jos De Greef is journalist bij VRT Nieuws.)