Russisch gas als politiek wapen - Andriy Boytsun

Rusland levert geen aardgas meer aan Oekraïne, wel aan de EU via Oekraïne. De laatste weken heeft de Russische gasgigant Gazprom echter ook de uitvoer naar Duitsland, Polen en Slowakije beperkt, wat op zijn beurt de gaslevering van de Europese landen aan Oekraïne via de zogenaamde reverse supply bemoeilijkt. Het Kremlin toont op die manier ook aan dat het bereid is om af te zien van gasleveringen aan de EU, indien deze laatste niet akkoord gaat met zijn beleid in Oekraïne.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Prijszetting

De Russische gasprijs voor Oekraïne werd nooit volgens de marktprincipes bepaald. Zo hebben op 17 december, midden in de protesten in Oekraïne, de toenmalige Oekraïense president Janoekovitsj en president Poetin een “korting” afgesproken. De prijs bedroeg 268,5 dollar per duizend m3. Omdat Janoekovitsj afgezet werd en de gasschuld niet betaald werd, heeft de Russische regering begin april de korting afgeschaft, waardoor de prijs ineens 385,5 dollar werd (wat hoger is dan de gangbare Europese prijzen).

Enkele dagen later kondigde premier Medvedev aan dat de prijs uiteindelijk 485 dollar zou bedragen. Het cynische argument was dat Rusland in 2010 het uitvoerrecht van 100 dollar per duizend m3 had afgeschaft in ruil voor de huur van zijn Zwarte Zeevlootbasis op de Krim. Nu dat Rusland de Krim annexeerde, hoefde het ook geen huur meer te betalen. Kortom, een economische redenering achter deze prijzen is ver te zoeken.

De gasdrug

Omdat de prijs te hoog was, stelde de Oekraïense Naftogaz de betalingen aan Gazprom in de realiteit uit. De oligarchen onder het regime van Janoekovitsj konden hiervan profiteren (vb. door hun rekeningen aan Naftogaz niet te betalen). De prijzen voor particulieren waren in essentie gesubsidieerd, met ontzettend inefficiënt gasverbruik als gevolg. Hierdoor is Naftogaz wellicht het enige verlieslatende gasbedrijf in Europa.

Men spreekt vaak van een “Oekraïense gasschuld aan Rusland”, maar eigenlijk gaat het om een schuld van een Oekraïens bedrijf aan een Russisch bedrijf. Het is geen staatsschuld: zou Naftogaz (dat zich na jaren plunderen door de oude corrupte regimes in een trieste staat bevindt) failliet gaan, dan is Gazprom (lees: het Kremlin) enkele miljarden euro zo goed als kwijt.

Toch, hoe vreemd dit ook mag klinken, zijn de modernisering van de Oekraïense industrie, hogere prijzen voor particulieren, een betere betalingsdiscipline, energiebesparende maatregelen en corruptiebestrijding in de Oekraïense gassector helemaal niet in het belang van het Kremlin, dat Oekraïne afhankelijk wil houden van het Russische gas.

Europese spelregels

De nieuwe koers van Oekraïne houdt ook in dat het in de transparante Europese gasmarkt geïntegreerd wordt. Als Oekraïne aan het Derde Energiepakket (de richtlijnen van de Europese Commissie betreffende de elektriciteits- en gasmarkt) voldoet, vormt dit een bedreiging voor het gasmonopolie van het Kremlin.

Vandaag treedt Gazprom op, via zijn interconnectie-overeenkomsten met de Europese gasoperatoren, als tussenpersoon in de transit tussen deze operatoren en de Oekraïense operator. Onder het Derde Energiepakket zou de Oekraïense operator het Russische gas, dat via Oekraïne naar de EU getransporteerd wordt, aan de oostelijke grens van Oekraïne ontvangen en aan de westelijke grens rechtstreeks aan de Europese operator overhandigen.

De vergadering van de ministerraad van de Energiegemeenschap in Kiev eergisteren zal wellicht weinig aandacht in de media krijgen. Eén van de punten die op de agenda stonden, kan echter beslissend zijn voor de energieveiligheid van Europa en Oekraïne, nl. of de interconnecties tussen de EU-landen en Oekraïne onder het Derde Energiepakket vallen. Indien wel, dan kunnen Polen, Slowakije, Hongarije en Roemenië het Russische gas aan Oekraïne via reverse supply leveren. Het probleem is wel dat het Kremlin kan reageren door de gastransit naar de EU stop te zetten.

Bang om Gazprom boos te maken

De EU is op lange termijn geïnteresseerd in Oekraïne als betrouwbare partner – en dat kan indien de Oekraïense gassector volgens de Europese regels hervormd wordt. Dan kan Oekraïne ook Europese gasbedrijven toegang geven tot zijn markt voor gasopslag, aankoop van Russisch gas aan zijn oostelijke grens en gasswaps. Anderzijds is de EU bang om Gazprom boos te maken omdat Rusland op korte termijn de gaskraan voor Europa kan dichtdraaien.

Economisch heeft dit geen zin omdat Rusland drie kwart van zijn gas aan de EU verkoopt. De verouderde en inefficiënte Russische economie kan niet overleven zonder gasexport, maar Rusland is wel bereid geld te verliezen om Europa pijn te doen. Als Rusland de gasleveringen nu stopzette, zou dit weinig invloed hebben. De EU heeft redelijk veel gas opgeslagen dankzij de milde winter, haar gasverbruik is momenteel laag en het tekort kan met de invoer van LNG gecompenseerd worden (wel voor een hogere prijs).

Wanneer de verwarming in Europese huizen harder aangezet wordt, zal de impact wel veel zwaarder zijn. Voor Rusland is het daarom efficiënter om zijn gaswapen in de winter in te zetten. Dat zou Oekraïne als transitland discrediteren en de EU veel inschikkelijker maken t.o.v. van de alternatieve pijplijnen zoals OPAL en South Stream. De EU weet wel dat zo'n actie zeer waarschijnlijk is. Het is echter niet duidelijk of er voldoende politieke wil is om hiertegen op te treden.

Compromis moeilijk

Morgen staan in Berlijn nieuwe gasonderhandelingen tussen de EU, Rusland en Oekraïne op de agenda. Aangezien de partijen niet bereid blijken te zijn om toegevingen te doen, is het niet duidelijk welke zin deze bijeenkomst heeft. Rusland zal voorstellen om het bovenvermelde uitvoerrecht af te schaffen (zodat de prijs weer 385 dollar wordt). Oekraïne zal deze prijs in een contract tussen Naftogaz en Gazprom willen vastleggen, niet via een beslissing van de Russische regering, die het uitvoerrecht op elk moment opnieuw kan invoeren.

De aftredende vicevoorzitter van de Europese Commissie Oettinger zal tegen sancties voor de Russische gassector pleiten en een tijdelijke oplossing voorstellen: een eerlijke prijs in afwachting van de beslissing van het Arbitragehof van Stockholm over de zaak. Door een compromis te bemiddelen, heeft hij de gelegenheid om zijn termijn met een positieve noot af te sluiten.

Het is voor de EU vandaag gemakkelijker om toegevingen te doen aan Rusland dan zich aan eigen spelregels te houden. Toch ligt het voor de hand dat zo'n compromis de hervorming van de Oekraïense gassector zal tegenhouden en het probleem slechts uitstellen. Het is daarom nadelig voor Oekraïne en, op lange termijn, ook voor Europa.

(De auteur is onderzoeker aan de economische faculteit van Universiteit Antwerpen)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.