Landing - Carl Devos

De Vlaamse regering is definitief opgestegen. De federale formatie zet de landing in. Het is druk op de politieke tarmac.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Bourgeois I is vertrokken, voor een boeiende rit. Na een soms interessant en levendig debat in het Vlaams Parlement. Daar was nog niets te merken van de geheime afsprakennota met vijftien puntjes die ook deze meerderheid afsloot. Die kwam er cynisch genoeg net op de openingsdag, toen voorzitter Peumans nog een sterke speech hield over de onmacht van het parlement en hoe zich ertegen te wapenen. Het is helaas een trieste traditie, een pijnlijke illustratie van de particratie: partijen (via hun fracties) snoeren de bewegingsvrijheid van de in theorie vrije en autonome volksvertegenwoordigers in. Wat bloggen of opiniestukken mogen wel, maar het echte parlementaire werk blijft strak geregisseerd. Uiteraard heeft een meerderheid onderling vertrouwen en cohesie nodig, maar de balans helt wel erg in het nadeel van parlementaire vrijheid: samenwerken met de oppositie mag niet, over elk initiatief buiten het regeerakkoord hebben de twee andere partijen een vetorecht. Daar sta je dan, als volksvertegenwoordiger. De baas van hun kiezers blijft nog altijd de enkel door partijleden verkozen partijbaas.

Geen dictaat van natuurkrachten

Bourgeois I is niet enkel vertrokken, ze is ook vertrokken als besparingsregering. Of op zijn minst als begrotingsregering, hopend dat er in de laatste jaren wel wat uit te delen is. Meer zat er helaas niet in de Septemberverklaring. Het is nog wachten op onderhandelingen met ministers, beleidsbrieven en de begroting vooraleer alle details bekend zijn, maar ondertussen is het specifieke profiel van haar begrotingsoperatie al duidelijk. De keuze voor een begroting in evenwicht (en niet voor een beperkt tekort met meer structurele investeringen) en voor besparingen en kostprijsverhogingen volgens gebruik (en niet voor belastingverhoging volgens draagkracht) is toegepaste ideologie, geen objectieve rekenkunde. Het is de keuze van Bourgeois I, geen dictaat van natuurkrachten. En daarmee is de politieke identiteit van Bourgeois I ook verduidelijkt.

In het Vlaams Parlement gaf dit aanleiding tot een ouderwets maar boeiend links-rechts-debat. Hoeveel luid ongenoegen er buiten ook klinkt, de oppositie slaagde er niet in om het de (vrij combattieve) regering moeilijk te maken. Krachttermen maakten geen indruk. Bovendien rekent die regering er op dat er naast het luid verzet ook veel stille instemming is met de ‘tering naar de nering’-politiek. Dat de oppositie weinig alternatieven had zal die instemming op termijn misschien bevorderen. De maatschappelijke tegenstand vandaag geeft een andere indruk, maar de oppositie krijgt de punten de komende jaren niet in de schoot geworden. Ter herinnering deze manke vergelijking: toen Di Rupo I eind 2011 met haar besparingsmaatregelen kwam was de lucht zwanger van ongenoegen, maar twee jaar later ging deze ploeg er gezamenlijk licht op vooruit en viel er ook heel wat bescheiden appreciatie te horen.

Essentieel is dat de politiek zich hier op zijn interessantst toont: er zijn immers fundamenteel verschillende manieren om deze maatschappelijke uitdagingen aan te gaan, gelukkig maar. En dat geldt ook voor het federale niveau. Het schiet daar niet echt op, maar ondertussen gaat het er gelukkig wel ergens over. En gaan de deuren voor het landingsgestel langzaam open.

Ondertussen in België

Nu het Vlaams niveau uit de startblokken is, verschuift de aandacht terug naar het federale niveau. Daar is ondertussen wat vooruitgang geboekt maar die bleef onder de verwachtingen. Plenair overleg bleek lang niet mogelijk, men moest er zich beperken tot een te langgerekte bilaterale aanloop. Op wat enthousiasme in het begin na verliep deze formatie nog nooit vlot. Daar komt verandering in. De formatie staat voor de ontknoping. Alles is in gereedheid gebracht voor de landing. Alle stukken liggen er, de puzzel kan gemaakt worden.

Stilaan kruipt de consensus over het uitgestelde evenwicht dichterbij, al blijven nog voldoende sociaaleconomische kwesties op de finale beslissing wachten: welk pad moet naar dat verlaten evenwicht gevolgd worden? Wat is de verhouding tussen besparen en nieuwe inkomsten? Welke hervormingen (van pensioenen, de gezondheidszorg, fiscaliteit enz.) worden nu al beslist met welke uitzonderingen voor wie, welke moeten het voorlopig met een algemeen kader doen? Komt er ondertussen een forse lasten- en belastingverlaging en hoe moet die dan gefinancierd worden? Wat met de index en hoe gecorrigeerd moet die zijn? En wat met Arco? Enzovoort. Al die pistes liggen er ongeveer, maar moeten in elkaar gepast worden. Dan zijn er nog al die andere departementen, waar ‘ethische dossiers’, politieke benoemingen of minimale dienstverlening ook wel eens voor spanning zorgen. En misschien moet er wel een passage komen over een of andere communautaire opdracht voor de Senaat? Dat moet allemaal in de package deal der package deals opgenomen worden.

De onuitgemaakte leiderschapskwestie blijft daarbij als een schaduw boven de formatie hangen. Er is dringend een chef nodig die in de alweer cruciale dagen alle lijnen samenbrengt in een globaal akkoord, liefst voor dat akkoord gemaakt wordt. Dat versterkt zijn leiderschap. Al lijkt dat nog brozer dan we van het premierschap gewend zijn. Niet enkel sterke vice-premiers binnen de regering of enkele Vlaamse partijvoorzitters buiten de regering zullen de vleugels van de Wetstraat 16 indien nodig bijknippen, misschien moet premier Michel straks ook rekening houden met MR-voorzitter Reynders. Die wil namelijk niet ‘onder’ Michel in de regering en laat zijn oog al vallen op het partijvoorzitterschap. Wie weet om zijn prijs te verhogen. Velen vrezen een herhaling van het Martens-Tindemans scenario: partij- en regeringsleider die op gespannen voet leven en elkaar zo het leven nog moeilijker maken. Tenzij natuurlijk Reynders zo royaal bediend kan worden dat hij bv. ergens in de internationale financiële wereld terecht wil. Maar na het ‘probleem Peeters’ in de Vlaamse formatie sukkelt nu ook de federale tot diep in de finale met een leiderschapskwestie.

Linkse trofee

Verschillend daarvan maar er ook nauw mee verbonden is de vraag hoe de regering straks samengesteld wordt. De Vlaamse regering koos om verschillende redenen voor 9 excellenties (terwijl dat er 11 mogen zijn en hadden kunnen zijn met al die nieuwe bevoegdheden), maar ook als statement: de regering bespaart mee op personeel. De federale regering zal ook een besparingsregering zijn en met stevig verminderde bevoegdheden heeft zij nog meer redenen dan de Vlaamse om onder het maximaal aantal ministers (vijftien) te duiken en de ‘truc met de staatssecretarissen’ achterwege te laten. Maar bevorderlijk voor de onderlinge sfeer is dat niet: het maakt de regeringsvorming er niet gemakkelijker op. Niet enkel het aantal maar ook de omvang van portefeuilles is van belang. Bijvoorbeeld. MR wil in Franstalig België uitbreken als grote centrumpartij en dus moeten enkele nieuwe excellenties gevonden worden die deze verbreding gestalte geven. Die bij voorkeur grote namen komen niet in de regering zitten voor wat van de onderhandelingstafel valt. Ook bij CD&V en Open VLD zijn er in de onderhandelingsdelegatie die zich afvragen of ze wel in de regering raken die ze aan het vormen zijn.

Daarnaast zijn er de blijvende spanningen tussen twee flanken (CD&V/MR en N-VA/Open VLD) en storen velen zich aan het nieuwe paradigma waaruit CD&V werkt: niet langer de grootste, niet langer verantwoordelijk voor het geheel en dus stevig doorvragen. CD&V kreeg het vorige week na de Vlaamse besparingsplannen vanuit de eigen zuil al hard te verduren, en dat is blijven hangen. Want er zat nogal wat ACW (Beweging.net) achter ‘Hart boven Hard’. Bij CD&V hebben ze dat goed begrepen. Die kiezers die de partij relatief trouw gebleven zijn zullen zich wel vaker afvragen wat CD&V eigenlijk in die Zweedse coalities zit te doen.

Dat maakt dat CD&V nog minder dan tevoren bereid is om zonder ‘linkse trofee’ de scène te verlaten. De partij ziet na de toonzetting vorige week (allemaal lasten op de schouders van de gewone man, niet gespreid volgens de sterkste van die schouders) haar bewegingsruimte nog meer ingeperkt. Zij moet van alle regeringspartijen het meest de concurrentie van de oppositie vrezen, in casu van SP.A en Groen. Die niet voor niets dicht bij het brede verzet tegen de Vlaamse beleidsplannen gaan staan. Dus komt federaal o.a. naar boven: een verhoging van de beurstaks, een meerwaardebelasting op aandelen of op speculatieve beurstransacties en een verhoging van de roerende voorheffing op spaar- en beleggingsproducten. Geen taks shift maar een tax lift valt bij tegenstanders in de formatie te horen. Ondertussen proberen de anderen, met voorop Open VLD en N-VA, deze fiscale aanvallen op de vermogens af te blokken.

In die gezellige sfeer schuift de formatie voetje voor voetje naar een gecontroleerde crisis die onvermijdelijk is om een doorbraak te forceren. Dat er geen alternatief is helpt de zaak niet vooruit. Dat het parlement pas op 14 oktober een regeerverklaring verwacht al evenmin. Al is 10 oktober een belangrijke deadline, de laatste onderhandelingsdag van baas Bart De Wever voor die naar Shanghai vertrekt. Hoe dan ook zal ook de federale regering straks aan de boom schudden. En het lijkt er op dat die boom stilaan geplant kan worden. De excuses om te wachten zijn immers op. Fasten your seatbelts.

(De auteur doceert politieke wetenschappen in Gent.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.