Oorsprong van aids-epidemie ligt in Belgisch Congo

De oorsprong van de wereldwijde aids-epidemie ligt in de jaren 1920 in Kinshasa (op dat moment Léopoldville), de hoofdstad van het toenmalige Belgisch Congo. Tot die conclusie is een team van Britse en Belgische wetenschappers gekomen.
Kinshasa in de jaren 30.

Het onderzoek is uitgevoerd door wetenschappers van de KU Leuven en de universiteit van Oxford. Hun doel was het in kaart brengen van de oorsprong van de aids-epidemie. “Het tijdsgegeven was grotendeels gekend. We wisten dat het in de eerste helft van de 20e eeuw was. Maar er was discussie waar specifiek het virus zijn oorsprong vond", zegt Philippe Lemey, viroloog aan de KU Leuven, in "Nieuwe feiten" op Radio 1.

De onderzoekers analyseerden mutaties in de genetische code van het hiv-virus om tot hun conclusies te komen. Door die mutaties of veranderingen in het genoom (het geheel van erfelijke informatie) nauwlettend te bestuderen, konden ze een tijdlijn opstellen van de geschiedenis van het virus.

Het hiv-virus dook begin vorige eeuw op in een chimpansee-kolonie in het zuiden van Kameroen. "De hypothese is dat jagers in contact zijn geweest met het bloed van chimpansees en zo het virus hebben opgelopen", zegt Lemey. Daarna hebben besmette mensen het virus per boot over de rivier Sangha naar Kinshasa gebracht. Vanaf daar verspreidde het zich via de spoorlijnen die door ons land werden aangelegd in het toenmalige Belgisch Congo.

"Femmes libres"

"We schatten dat het virus zich rond 1920 heeft gevestigd in Kinshasa, dat zich toen aan het ontwikkelen was als hoofdstad van Congo", zegt Lemey. In de stad, die tot 1966 Léopoldville heette, waren de omstandigheden ideaal voor het virus. Er was een razendsnelle bevolkingsgroei. Via de spoorwegen konden grote groepen zich snel verplaatsen. En er was een cultuur van losse seksuele contacten, waardoor seksueel overdraagbare aandoeningen welig tierden.

"Van de vrouwen die zich in Kinshasa bevonden, werd een groot deel “femmes libres” genoemd. Het gaat om een soort van zachte prostitutie waarbij die vrouwen er een aantal reguliere partners op nahielden", zegt Lemey. Door de toestroom aan arbeiders was er een onevenwicht tussen mannen en vrouwen, met twee keer zo veel mannen als vrouwen. Dat werkte de seksindustrie in de hand.

Ideale omstandigheden

"Deze omstandigheden hebben het virus toegelaten om zich te vestigen in de populatie", aldus Lemey. "Als het enkel lokaal was gebeurd, weg van de stad, dan was het misschien niet zo succesvol geweest. We weten dat er verscheidene gerelateerde virussen van apen op mensen zijn overgesprongen die niet een zodanige verspreiding hebben gekend."

Het virus circuleerde decennialang in de regio voor het begin jaren 80 opdook in de grootsteden in de VS en aan een wereldwijde opmars begon.

Meest gelezen