Bulgaarse betogers vieren de val van sterke man Todor Zhivkov in de straten van Sofia. AP1989

30 jaar geleden: Ook Bulgarije keert zich af van het communisme

Op 10 november, een dag na de val van de Berlijnse Muur, viel een nieuwe dominosteen in het Oostblok omver. In Bulgarije werd de oude communistische leider Todor Zhivkov door de hervormers in zijn eigen communistische partij opzijgeschoven. Na Centraal-Europa, Polen en de DDR had het volksprotest nu ook de Balkan bereikt.

De omwenteling in Bulgarije verliep volledig in de schaduw van de gebeurtenissen elders in Oost-Europa. Op dat ogenblik was de  Bulgaarse partijleider Todor Zhivkov al 33 jaar aan de macht. Zhivkov had alle omwentelingen in het Oostblok overleefd door zijn onwankelbare trouw aan wie er in Moskou de lakens uitdeelde.

Met zijn Slavische en orthodoxe karakter sloot Bulgarije historisch nauw aan bij Rusland

Zo had hij in '68 zelfs geopperd om Bulgarije te laten toetreden tot de Sovjet-Unie, maar zelfs toenmalig sovjetleider Leonid Brezjnew vond dat toen wat overdreven. De passie voor Moskou was ook historisch verankerd, want eind 19e eeuw waren 200.000 Russen gesneuveld om Bulgarije te bevrijden van de Turkse overheersing.

Zhivkov combineerde zijn ouderwetse communisme moeiteloos met zijn Slavische nationalisme. Dat leidde hem ertoe om in de jaren 80 een gedwongen assimilatiecampagne op te leggen aan de Turkse minderheid, wat tot heel wat spanningen leidde.

Meer dan 30 jaar was Todor Zhivkov de sterke man in Bulgarije (en de handpop van Moskou).

De hervormers grijpen hun kans

Met het aantreden van de hervormer Mikhail Gorbatsjov in de Sovjet-Unie waren de gouden jaren voor Zhivkov evenwel voorbij. De oude partijleider was niet klaar voor de nieuwe koers en eind '89 deden de Bulgaren wat ze anders nooit deden: ze kwamen op straat om hervormingen te eisen.

De oude dictator Zhivkov was niet klaar voor de nieuwe koers vanuit de Sovjet-Unie

Achter de rug van Zhivkov om, waren hervormingsgezinden binnen de communistische partij al bezig om hun toekomst veilig te stellen. In het straatarme land leefde de partijtop achter gesloten deuren op grote voet in de villa's op de Vitosha-berg nabij de hoofdstad Sofia en in luxebadplaatsen aan de Zwarte Zee en die wilden dat zo houden. 

Dat woog zwaarder dan partijtrouw of ideologie en op 10 november werd Zhivkov door de partij opzijgeschoven en even later zelfs uit de communistische partij gezet. Minister van Buitenlandse Zaken Petar Mladenov werd zijn opvolger met de taak het regime van de ondergang te redden. Mladenov ging met de oppositie praten en enkele maanden later werd de eenpartijstaat vervangen door een meerpartijensysteem. De oude communistische partij werd opgeheven en de hervormers wonnen zowaar als "Bulgaarse socialisten" (BSP) de eerste vrije verkiezingen. 

De tocht naar het Westen

Mladenov zelf moest in de zomer van 1990 al het veld ruimen voor een niet-communist en Zhivkov zelf werd in '92 wegens machtsmisbruik veroordeeld tot huisarrest. De post-communistische BSP slaagde er evenwel in om tot op vandaag een van de belangrijkste politieke partijen in het land te blijven, al heeft ze sindsdien de huik naar de wind gehangen en predikt ze de vrijemarkteconomie, zij het met sociale correcties.

De Alexander Nevski-kathedraal in Sofia staat symbool voor de vriendschap met Rusland, maar toch koos Bulgarije voor het Westen.

Wat niet veranderd is, is de corruptie en de hoge criminaliteit in Bulgarije, iets wat de EU-Commissie ook zorgen begint te baren, een van de redenen waarom het land nog altijd geen lid is van de eurozone en de Schengenzone. Bulgarije blijft een van de economisch zwakste broertjes in de EU met een economie die vooral agrarisch gericht is. Historisch heeft Bulgarije na een lange sovjetoverheersing een strategische ommekeer gemaakt door zijn intrede in de Europese Unie en in de NAVO die nu beiden tot de Zwarte Zee reiken.

Dat was in de zomer van 1989 nog ondenkbaar, evenals het feit dat de Bulgaarse Kristalina Georgieva sinds 1 oktober directrice is van het Internationaal Muntfonds (IMF). Het is de eerste keer dat Bulgarije een grote topfunctie binnenrijft en toont aan hoe ver het land staat van zijn verleden.