Oekraïne staat geopolitiek alleen - Lien Verpoest

Tweehonderd jaar geleden, in de herfst van 1814, liep een andere Grote Oorlog langzaam ten einde. Napoleon leek verslagen, en onder leiding van de grootmachten Oostenrijk, Groot-Brittannië, Rusland, en Pruisen kwam iedereen van diplomatieke betekenis samen in Wenen, waar op 1 november 1814 het befaamde Congres officieel van start ging. Het Congres van Wenen was een frivole aangelegenheid: een mix van feesten, bals, en evenementen, waardoor het diplomatiek overleg soms in de marge werd gedrukt. Niet voor niets sprak de beroemde Belgische Prins Charles-Joseph de Ligne de vermaarde woorden: ‘le Congrès danse beaucoup, mais il ne marche pas’.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Toch stelde het Congres van Wenen ook de nieuwe machtsverhoudingen in Europa scherp. Rusland zat mee aan tafel als overwinnaar van Napoleon, en was een grootmacht waar rekening mee gehouden werd. Zoals de Britse historicus Dominic Lieven opmerkte: ‘De Napoleontische tijd toonde aan hoe interdependent de Russische en Europese veiligheid toen was. Het was een tijd waarin Rusland een aanzienlijke bijdrage leverde aan het herstel van vrede en stabiliteit in Europa’. Hoe anders is de perceptie nu…

Voor de zoveelste maal sinds de ondertekening van de Minsk Akkoorden op 5 september 2014 flakkerde het geweld in Donetsk vorig weekend weer in alle hevigheid op. Het fragiele Minsk Protocol blijkt nog maar eens een lege doos: een wapenbestand dat er de facto geen is, en voornamelijk in het nieuws komt door de bijzonder moeizame implementatie, het grote wantrouwen ten aanzien van de OVSE, het aanhoudende geweld, en de vervroegde verkiezingen in Donbas die openlijk in strijd waren met dit Protocol.

Sprankeltje hoop

De Oekraïense regering en de leiders van de volksrepublieken Donetsk en Loegansk veroordelen geregeld de schendingen van het protocol maar houden er tegelijkertijd aan vast. Ook de Westerse landen en Rusland weigeren dit fragiele bestand-dat-er-geen-is te desavoueren. Waarom houdt iedereen zo wanhopig vast aan het Minsk Protocol? De op zijn minst gezegd minimalistische invulling van dit bestand toont aan hoe moeilijk de internationale diplomatie het heeft om een antwoord te bieden op een hybride oorlog zoals in die in Oekraïne aan de gang is; een militair conflict, een propagandaoorlog, een handelsoorlog, met naast openlijke ook latente actoren. Hoe kan men op topniveau een oplossing onderhandelen als één van de betrokken partijen geen diplomatieke partij beweert te zijn in het conflict, en stipuleert dat Russische soldaten die vechten in Oost-Oekraïne, dit uit idealisme en in hun vrije tijd doen? Zowel de Russische weigering om op het hoogste niveau te onderhandelen als de Europese entropie met betrekking tot dit conflict dwong Oekraïne om met de leiders van de volksrepublieken aan tafel te gaan zitten en resulteerde in het diplomatieke zwaktebod dat het Minsk Protocol is.

Dat deze uiterst minimalistische invulling van een bestand niet werkbaar is, blijkt elke dag opnieuw. De voornaamste conclusie die we hieruit kunnen trekken is dat Oekraïne in de eerste plaats op zichzelf aangewezen is om de vele interne en externe problemen het hoofd te bieden. De uitdagingen zijn amper te overzien: het land uit de economische afgrond redden, een grondige hervorming van het volledige staatsapparaat, van nationaal tot lokaal niveau, de strijd tegen corruptie, en niet in het minst het afwenden van het bevroren conflict dat Oost-Oekraïne dreigt te worden. Een winter-gasakkoord met Rusland, steun van de EU en het IMF, anti-corruptiewetten die een anti-corruptiecommissie creëren, en een wetsvoorstel over decentralisatie en lokaal bestuur in Donbas lijken voorlopig erger te vermijden, maar al deze maatregelen vallen nog steeds onder extreem crisismanagement.

Toch is er reden tot voorzichtige hoop. De parlementsverkiezingen van 25 oktober toonden aan dat er een breed maatschappelijk draagvlak is voor het beleid van de president en zijn regering. En voor de ‘Vybor za Evropy’, de ‘Keuze voor Europa’ die de Oekraïense interimregering na het vertrek van Janoekovitsj maakte en die Porosjenko continueerde. De publieke goedkeuring van deze keuze vertaalde zich in een overwinning van de pro-Europese partijen van president Porosjenko en premier Jatsenjoek.

Nieuwe spreidstand

Desalniettemin staan President Porosjenko en zijn regering ook voor enkele niet mis te verstane maatschappelijke uitdagingen. Het probleem van straatlustratie bijvoorbeeld, waarbij het volk het recht in eigen handen neemt en voormalige medestanders van Janoekovitsj publiekelijk berechten door middel van afranselingen die veelal eindigen in vuilniscontainers. Radicalere figuren binnen de oppositie en de regering laten acties zoals deze oogluikend toe en moedigen ze zelfs aan. Ook de rol van de vrijwilligerbataljons, die geregeld de nieuwe macht op de proef stellen en uitdagen is een aandachtspunt. Dat de Oekraïense minister van Binnenlandse Zaken Avakov onlangs Vadim Troyan, een lid van het beruchte Azov bataljon benoemde tot hoofd van de Kievse politie ontsiert de ‘westerse keuze’ van de regering.

Tenslotte is er ook het Oekraïense volk dat gehoord moet worden. De gewelddadige en dodelijke ontaarding van het vreedzame protest op Maidan, het verlies van de Krim en de oorlog in Oost-Oekraïne veroorzaakten een nationale schokgolf. De president staat voor de moeilijke taak het verwerken van deze emotionele gebeurtenissen te balanceren met een economisch pragmatisme ten aanzien van Rusland, waarvan Oekraïne nog steeds afhankelijk is.

Ondanks de duidelijke keuze voor Europa blijft de situatie in Oost-Oekraïne nog steeds precair. Eigenlijk is Oekraïne van de ene onmogelijke spreidstand in de andere terechtgekomen; het land balanceert niet meer tussen Oost en West, maar tussen bestand en oorlog. Moet men inzetten op een bestand, terwijl de gevechten regelmatig opflakkeren en er doden blijven vallen? Of een oorlog proberen winnen terwijl er een bestand is? Of het Oosten meer autonomie toekennen terwijl er de facto nog gevochten wordt? Zolang dit hybride conflict aansleept zal het een destabiliserende en delegitimerende factor blijven voor het nieuwe, pro-westerse beleid.

Toekomst EU

Tweehonderd jaar later is er niet eens een Congres van Wenen vol frivoliteiten, en toch wordt ook nu het diplomatiek overleg in de marge gedrukt. Hier kan de EU dan ook niet achterwege blijven. Oekraïne moet bijzonder veel economische, politieke, militaire en maatschappelijke uitdagingen het hoofd bieden, laat Europa het voortouw nemen op vlak van diplomatie.

Hoe? Niet door onmogelijke beloftes te maken en daarna de zaken op zijn beloop te laten. Wel door een strategisch en doordachte langetermijnvisie te volgen en een consequent standpunt in te nemen aangaande Oekraïne, waarbij sterk ingezet wordt op multilateraal diplomatiek overleg. Zolang Oekraïne moet werken binnen het Minsk Protocol, is dit niet enkel een signaal dat Oekraïne er de facto alleen voor staat, maar is het ook een falen voor de EU als diplomatieke actor.

Hopelijk stemmen de nieuwe Eurocommissarissen Hahn, Malmström, Timmermans en High Representative Mogherini wat betreft Oekraïne inhoudelijk de violen gelijk. Want zoals George Soros enkele weken geleden in Le Monde stelde: ‘En sauvant l’Ukraine, l’UE pourrait bien sauver elle-même’.

(Lien Verpoest is docent Slavistiek en Oost-Europakunde, aan de KULeuven.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.