Fluweel brak prikkeldraad in Tsjecho-Slowakije

25 jaar geleden kwamen in Tsjecho-Slowakije 15.000 studenten op straat. Het was het begin van de "Fluwelen Revolutie" die het communistische regime in Praag omver zou gooien.

Tsjecho-Slowakije (voorheen Bohemen en Moravië) was een van de meest westerse landen van het Oostblok. Eeuwenlang was het een van de kernlanden geweest van het Heilig Roomse (Duitse) Rijk en later van het Oostenrijks-Habsburgse keizerrijk.

Anders dan andere Slavische volkeren meer naar het oosten, waren Tsjechen en Slovaken zo beïnvloed geweest door de Verlichting en in de jaren 20 en 30 hadden ze een democratische traditie gekend.

Begin 1948 hadden de communisten na een staatsgreep de macht overgenomen. Twintig jaar later probeerde de gematigde partijleider Alexander Dubcek dan weer een "socialisme met een menselijk gelaat" in te voeren, maar die Praagse Lente werd door een Sovjetinvasie neergeslagen.

De Sovjets brachten daarop Gustav Husak (foto) aan de macht, maar diens repressie kon de opkomst van de ondergrondse burgerrechtenbeweging Charta 77 met de dissidente schrijver Vaclav Havel niet verhinderen.

Na de val van de Berlijnse Muur in november '89 zat het regime in Praag klem tussen buurlanden Hongarije en Oost-Duitsland, waar het communisme in elkaar aan het storten was. Het was slechts een kwestie van tijd vooraleer de eigen bevolking op straat zou komen.

De studenten nemen het voortouw

Op de avond van 17 november '89 trokken 15.000 studenten door de hoofdstad Praag om een bloedbad door de nazi-bezetters uit 1939 te gedenken. Er klonken echter al gauw eisen voor meer vrijheid en de politie sloeg de betoging hardhandig uit elkaar met de wapenstok.

De verontwaardiging over het nodeloze geweld stak nu ook gewone burgers aan en die kwamen nu massaal op straat uit solidariteit.

De aantallen waren indrukwekkend: op 19 november betoogden 200.000 mensen, de dag er op kwamen een half miljoen mensen uit protest met hun sleutelbossen rinkelen op het Wenceslasplein in het centrum van Praag. Later werden het nog meer. Ook in Bratislava, de hoofdstad van Slovakije, en andere steden stroomden de straten vol met mensen.

De politie zette aanvankelijk nog de wapenstok, traangas en het waterkanon in, maar kon daarna niet veel meer beginnen tegen de alsmaar groeiende aantallen betogers en liet betijen. Het land werd intussen verlamd door stakingen.

Terwijl de communistische leiders de controle verloren, organiseerde de democratische oppositie zich in het Tsjechische Burgerforum (met Vaclav Havel) en het Slovaakse "Publiek tegen het geweld" en ook de in '68 afgezette leider Alexander Dubcek schaarde zich achter het protest..

Op 28 november plooide premier Ladislav Adamec. Na een gesprek met dissident Havel ging hij akkoord met het afschaffen van communistische opvoeding, het afbreken van het IJzeren Gordijn en het opgeven van het machtsmonopolie van de KP en de vorming van een overgangsregering met niet-communisten. Die regering kwam er op 10 december en op dezelfde dag nam president Gustav Husak, die sinds '68 de plak had gezwaaid, ontslag.

Praag begraaft de Brezjnew-doctrine

Praag werd zo het begin- en eindpunt van de beruchte Brezjnew-doctrine, die eind '68 geformuleerd werd door toenmalig Sovjet-leider Leonid Brezjnew in zijn verantwoording voor het neerslaan van de Praagse Lente. Brezjnew stelde dat de communistische partijen van de Oostbloklanden hun interne keuken autonoom konden beredderen, maar ook dat de Sovjet-Unie zich het recht voorbehield om in te grijpen als een land uit het pact dreigde te stappen of als het machtsmonopolie van de KP er bedreigd werd.

Dat was niet nieuw, want ook zijn voorganger Nikita Chroestsjow deed dat in '56 al in Polen en Hongarije. De Brezjnew-doctrine werd ook toegepast voor de Sovjetinvasie van Afghanistan in '79 en als drukkingsmiddel op Polen om de vrije vakbond Solidarnosc te onderdrukken in '81.

Eind '89 had Sovjetleider Mikhail Gorbatsjov die doctrine evenwel laten varen en stonden de machthebbers in Praag er alleen voor. Een nieuwe domino in het Oostblok zou spoedig vallen.