President Vaclav Havel groet zijn aanhangers na zijn ambtsaanvaarding in Praag.

30 jaar geleden: hét revolutiejaar 1989 eindigt met verkiezing van Havel als (laatste) president van Tsjecho-Slovakije

De verkiezing van de dissidente schrijver Vaclav Havel tot president van Tsjecho-Slovakije 30 jaar geleden stond symbool voor de democratische omwenteling in het communistische Oostblok. Het was de afsluiter van een "revolutiejaar", maar tegelijk ook van Tsjecho-Slovakije dat enkele jaren later uiteenviel.

Eerder dat jaar zat Havel nog in de cel wegens zijn verzet tegen het communistische regime. Dat was op 27 november '89 evenwel geplooid voor het massale volksprotest van de Fluwelen Revolutie. Die dag nodigden hervormingsgezinde communisten Havel uit om een dialoog op gang te brengen met de democratische oppositie van het Burgerforum. 

Without free, self-respecting, and autonomous citizens there can be no free and independent nations

Vaclav Havel

Op 10 december had president Gustav Husak -die nog door de Sovjetinvasie van '68 aan de macht was gebracht- een overgangsregering benoemd, waar de niet-communisten in de meerderheid waren. Daarop had Husak ontslag genomen.

Op 28 december had het federale parlement Alexander Dubcek -die na de Praagse Lente was afgezet-  tot voorzitter verkozen. De dag erop koos datzelfde parlement, waar de communisten nog in de meerderheid waren, dan Havel tot president van Tsjecho-Slovakije, een keuze die bij de eerste vrije verkiezingen in juni '90 bevestigd werd.

Vaclav Havel en Alexander Dubcek waren de gezichten van de omwenteling in hun land.

Havel als symbool voor Europa

De verkiezing van Dubcek en Havel was een symbolische afsluiter voor de toen bijna ongelooflijke omwentelingen van 1989. Die waren begonnen met het democratische protest in China. Op 5 juni 1989 -op de dag dag het democratisch protest op het Tiananmenplein in Peking bloedig werd onderdrukt, had de vrije vakbond Solidarnosc in Polen de eerste min of meer vrije verkiezingen gewonnen. 

De democratische omwenteling in Europa begon in Polen, ironisch genoeg op de dag dat het protest in China onderdrukt werd

Dat Poolse succes vormde dan weer de basis van een bijna geruisloze overgang in Hongarije. In november was de beruchte muur in Berlijn ingestort evenals het regime in Bulgarije en maakten ook Tsjechen en Slovaken een einde aan hun communistische bewind.

De bloedige revolutie in Roemenië gooide eind december dan de volgende dominosteen in het Oostblok omver. De omwentelingen waren overigens eind '89 nog niet voltooid. Het volgende jaar werden ze besloten met vrije verkiezingen in tal van landen en en de hereniging van Duitsland. Nadien vielen ook de laatste communistische regimes in Albanië en Joegoslavië.

Het geweld van de regimes tegenover het protest maakte dat in 1989 alleen maar sterker.

1989 sloot een tijdperk af

Het revolutiejaar 1989 ging dan de geschiedenis in als een van de kantelmomenten in de Europese geschiedenis, net als 1815, 1918 en 1945. Het ging niet enkel om het failliet van een ideologie, maar ook om een strategische ineenstorting van de Russische invloed over Oost- en Centraal-Europa na de Tweede Wereldoorlog.

Onder hun nieuwe democratische regimes zouden de voormalige Oostbloklanden zich van Moskou afwenden en aansluiting zoeken bij de Europese Unie en de NAVO. De verdeeldheid van Europa die in '45 in Jalta ontstaan was, kwam tot een einde. Het IJzeren Gordijn was doorbroken en Europa had voortaan opnieuw zijn eigen lot in handen.

Eens de euforie voorbij, bleek de overgang naar de democratie en de markteconomie niet zo eenvoudig en dat verliep dan ook met wisselend succes. Vandaag zijn Polen en Tsjechië succesvol, maar Roemenië en Bulgarije veel minder. Het "vredesdividend" is dan weer opgegaan in de strijd tegen het moslimterrorisme en intussen lijkt de Koude Oorlog terug met het conflict met Rusland over Oekraïne. Toch vormden de ontwikkelingen in de herfst van 1989 wellicht het belangrijkste feit van onze recente geschiedenis.