Politiek, niet religie verscheurde Jemen

De oorlog in Jemen is een onderdeel van het bredere conflict tussen het radicaal-soennitische Saudi-Arabië en het radicaal-sjiitische Iran. Toch bleef dat schisma in de islam beperkt tot buitenlandse inmenging het land uiteenscheurde.

Jemen in Zuid-Arabië was al eeuwen voor Christus de wieg van de pre-islamitische Arabische beschaving met grote steden zoals Ma'rib en Saba (Sheba), een eigen schrift en literatuur, rijkdom en een levendige internationale handel. De Bijbel vertelt over de romance tussen de Hebreeuwse koning Salomon en de "koningin van Sheba".

Net als de oude Egyptenaren en Feniciërs stuurde Salomon handelsmissies uit naar "Punt" of "Ofir" (wellicht Jemen) om er de beroemde wierook te halen. Vanuit Jemen verspreidde de Semitische cultuur zich naar Ethiopië om daar een eigen Afrikaanse versie van te worden. Omgekeerd zou koffie vanuit Ethiopië naar Jemen zijn gekomen, dat lange tijd een monopolie had op de koffieteelt via de haven Mokka. Later lag Jemen op de belangrijke zeeroute die specerijen uit het Verre Oosten naar Europa bracht.

Pas nadat de Europeanen de zeehandel in de Indische Oceaan in de 16e eeuw overnamen, kwam Jemen in verval. Het is nu een van de armste Arabische landen, maar tegelijk ook één met een grote bevolking van 25 miljoen mensen en nog altijd gelegen aan de belangrijke zeestraat die de toegang vormt tot het Suezkanaal.

Het duizendjarig rijk van de zaydieten

Het noordelijke bergland van Jemen is ook de thuisbasis van wellicht het langst bestaande rijk ooit. Tussen 893 en de staatsgreep van 1962 regeerden hier de sjiitische imams, een dynastie die afstamde van Hasan, kleinzoon van de profeet Mohammed via diens neef kalief Ali ibn Abu Talib en zijn dochter Fatima.

De imams in Jemen behoorden tot de zaydietische of "vijver" sjiieten, één van de drie grote takken van het sjiisme (naast de ismaïlieten of "zeveners" en imamieten of "twaalvers"). Die cijfers regeren naar de opeenvolgende leiders van de afstammelingen van kalief Ali, zowat de stichter van het sjiisme.

De zayditische imams regeerden dus meer dan duizend jaar over de stammen van Noord-Jemen, dat is langer dan het Romeinse rijk bestaan heeft en twee keer zo lang als de langst regerende Chinese dynastie (de Q'ing-Manchu). In de praktijk was de controle van de imams over hun onderworpen stammen echter relatief; De zaydieten weerstonden ook met succes invasies van de soennitische grootmachten uit die tijd, de Egyptische Mamloeken  en de Ottomaanse Turken, die genoegen moesten nemen met een theoretische verklaring van trouw van de imams, meer niet.

Na de Eerste Wereldoorlog en de val van het Ottomaanse rijk konden de imams zich tot koningen van Noord-Jemen uitroepen. In 1962 maakte een staatsgreep van progressieve oficieren een einde aan het imamaat, al bleven de zaydieten een stevige vinger in de pap hebben in de Noord-Jemenitische politiek.

Het zaydisme is de oudste nog bestaande vorm van het sjiisme en heeft dan ook nog veel gelijkenissen met het soennisme. Ze geloven in een sterk spirtiueel leiderschap van hun imams die afstammelingen moeten zijn van de kalief Ali en dus van de profeet Mohammed, al hoeft dat niet van vader op zoon. In tegenstelling tot de imamietische sjiieten in iran geloven de zaydieten niet in de onfeilbaarheid van hun leiders. 

In hun doctrine zijn de zaydieten vrij gematigd en staan ze niet noodzakelijk vijandig tegenover de soennieten of andere moslims. Dat zal wellicht een van de redenen zijn waarom ze hun greep op Jemen zo lang hebben kunnen volhouden. Nu zijn de zaydieten ongeveer een derde van de bevolking in Jemen.

De soennieten van Jemen

Zijn de zaydieten dan vrij gematigd, dan geldt dat ook voor de meeste soennieten in Jemen. Die wonen vooral ten oosten van de sjiieten in Ma'rib, in het zuiden en in de oostelijke regio Hadramawt. Ze vormen de meerderheid in Jemen, zeker na de fusie tussen het conservatieve Noord-Jemen en het voorheen marxiistische Zuid-Jemen in 1990.

De meeste soennieten in Jemen behoren tot de shafi'ieten, één van de vier rechtsscholen in de soennitische islam. Die school heeft vooral aanhang in Oost-Afrika, Jemen, bij de Koerden en moslims in Zuidoost-Azië, zoals Indonesië en Maleisië, ook niet meteen fundamentalistische landen.

De religieuze tegenstellingen in Jemen zijn vooral de laatste decennia  scherper geworden nadat het extreem-soennitische Saudi-Arabië massaal ideologisch en financieel steun begon te verlenen aan de fundamentalistisch-soennitische partij Islah, traditioneel één van de grootste van Jemen. De Saudi's horen tot de erg radicale soennitische, maar kleine rechtschool van de hanbalieten; traditioneel de tegenhanger van de shafi"itische rechtsschool.