Macedonië: nieuwe brandhaard in Europa? - Stefan Blommaert

Het is alweer een tijd geleden dat we in een van de voormalige Joegoslavische republieken nog grote massa’s op straat zagen komen. Dit weekend waren ze in de Macedonische hoofdstad Skopje met tienduizenden. Een indrukwekkend aantal. Er werd betoogd tegen de conservatieve regering van premier Gruevski. Ontslag!, zo stond op vele bordjes te lezen. Gisteren kwamen er dan weer tienduizenden hun steun betuigen aan de regering. Een banaal machtsspel van oppositie versus meerderheid, zoals in zoveel landen ter wereld?
labels
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Niet zo op de Balkan. Hier lopen emoties hoger op dan bij ons. En demonstraties van die omvang kunnen potentieel ook grotere gevolgen hebben dan op het eerste gezicht zou lijken. De spreekwoordelijke vonk ligt nooit veraf.

Het protest van dit weekend is een voorlopig hoogtepunt van de al maandenlang aanzwellende verontwaardiging onder een deel van de Macedoniërs over wat wordt aangevoeld als een voortschrijdende uitholling van de democratische instellingen in het land. De knuppel werd begin dit jaar in het hoenderhok gegooid door oppositieleider Zoran Zaev van de Sociaaldemocratische partij, de voormalige communisten. Hij begon met de regelmaat van de klok informatie naar buiten te brengen die moet bewijzen dat de regering corrupt, onbekwaam en ondemocratisch is. De meeste ophef veroorzaakte Zaev met vermeende bewijzen over massale telefoontaps. De regering zou de voorbije jaren niet minder dan 20.000 Macedonische burgers – politici, journalisten, activisten, rechters en religieuze leiders – hebben bespioneerd.

De oppositieleider laat de opnames horen tijdens persconferenties. Op sommige van die opnames zijn aanwijzingen over electorale fraude te horen. Uit een van de conversaties, tussen de minister van binnenlandse zaken en de stafchef van de premier, zou moeten blijken dat er een plan werd uitgewerkt om de overheidsdiensten te ‘zuiveren’ van oppositieaanhangers. De chef van de Macedonische geheime dienst heeft blijkens de opnames dan weer rechtstreekse invloed uitgeoefend op berichtgeving in de media, via telefoontjes met hoofdredacteurs. Andere gesprekken wijzen op regelmatige bemoeienissen van de regering bij de gerechtelijke diensten. Een aanfluiting van de scheiding der machten, zegt oppositieleider Zaev. Hij spreekt over een steeds dictatorialer regime in Macedonië, en dreigt ermee nog meer onthullingen te doen over dubieuze praktijken. Maceleaks, als het ware.

"Verdoken coup"

De regering van Nikola Gruevski spreekt de informatie uit de opnames niet echt tegen. De interpretatie wel. En vooral, zo luidt de repliek, het is voor de oppositie gewoon een truc om de regering te doen vallen en zelf aan de macht te komen. Een verdoken coup. Gruevski suggereert bovendien dat de opnames via buitenlandse inlichtingendiensten in handen van zijn tegenstanders zijn gevallen. Er worden dus belangen in den vreemde gediend, als we de premier mogen geloven.

De regering-Gruevski heeft het al sinds 2006 voor het zeggen in Macedonië. Op zich is daar natuurlijk niets mis mee, opeenvolgende verkiezingen hebben daarover beslist. Maar volgens de oppositie zijn de democratische mechanismen fundamenteel aangetast en is er van vrije pers en vrije meningsuiting nog amper sprake, zodat een eerlijk verkiezingsproces geen kans meer maakt. Daar bovenop zijn er dus nog de eerder vermelde aantijgingen over fraude tijdens de laatste stembusgang, vorig jaar.

Etnische spanningen waren getemperd

Macedonië heeft zijn deel van de Balkanturbulenties al gehad. Hoewel het in de jaren negentig relatief ongehavend uit de desintegratie van communistisch Joegoslavië kwam, werd het land bij het begin van het nieuwe millennium geconfronteerd met een kortstondige burgeroorlog, nadat radicale Albanese rebellen de wapens hadden opgenomen tegen de autoriteiten in Skopje. Zowat een kwart van de bevolking in Macedonië is etnisch Albanees. De opstandelingen eisten voor hen grotere inspraak in het politieke leven.

Bij de burgeroorlog – in de eerste helft van 2001 – kwamen enkele honderden mensen om het leven, niet weinig maar een peulschil in vergelijking met de andere conflicten in voormalig Joegoslavië. Een akkoord dat werd bereikt onder het toeziend oog van de Europese Unie garandeerde meer rechten voor de Albanese minderheid. De etnische spanningen namen af, de Macedonische Albanezen gingen voortaan een grotere politieke en maatschappelijke rol spelen.

Maar nieuw opbod

Sinds 2005 is Macedonië officieel een kandidaat-lidstaat van de Europese Unie. Het land beantwoordde aan alle criteria voor die kandidatuur. De echte toetredingsonderhandelingen zijn intussen toch nog niet van start gegaan. Daar zijn diverse redenen voor, maar de belangrijkste is dat Griekenland dwarsligt.

Sinds de onafhankelijkheid van Macedonië in het begin van de jaren negentig maken de Grieken bezwaar tegen de naam van het land. Zij hebben namelijk hun eigen provincie Macedonië, en suggereren dat hun noordelijke buren daar wel eens aanspraak op zouden kunnen maken. Ze waken angstvallig over de erfenis van Alexander de Grote, en steigeren telkens wanneer er in Skopje weer eens een luchthaven of monument naar de aloude Macedonische koning en krijgsheer wordt genoemd. Overigens mag de Republiek Macedonië in officiële documenten van de VN of de Europese Unie alleen worden vermeld onder de redelijk ridicule naam FYROM, Former Yugoslav Republic of Macedonia. Ook het NAVO-lidmaatschap van Macedonië wordt geblokkeerd door de Grieken.

De Macedoniërs zouden onder die omstandigheden bij velen voorwaar op een vorm van sympathie voor de underdog kunnen rekenen, ware het niet dat partij van premier Gruevski – VMRO-DPMNE (sic) – zelf danig meedoet aan het nationalistische opbod. Allereerst tegen de Grieken, met de hoger vermelde ‘provocaties’ rond Alexander de Grote. Critici noemen het peperdure en megalomane project ‘Skopje 2014’, waarmee de hoofdstad een architecturale metamorfose moest ondergaan, een verdoken claim op dat deel van de geschiedenis waarvoor Griekenland zo gevoelig is.

En op binnenlands vlak laat de regeringspartij haar Slavisch nationalisme ook regelmatig gelden, waardoor ze niet bepaald beste vrienden is met het etnisch-Albanese deel van de bevolking (hoewel de regering bestaat uit een coalitie met de Albanese partij DUI).

Nieuwe brandhaard?

Temidden de politieke crisis vond in de noordelijke stad Kumanovo een gewapende confrontatie plaats, waarbij meer dan twintig doden vielen. Volgens de autoriteiten hadden tientallen leden van een Albanese separatistische beweging, afkomstig uit het buitenland – lees: Kosovo – zich verschanst onder de bevolking en kostte het de politie de grootste moeite om ze uit te schakelen. Tegenstanders van de regering opperden meteen dat het incident in scène was gezet door de overheid zelf, om de aandacht af te leiden van de politieke spanningen en het groeiend verzet tegen de machthebbers.

Enkele duizenden kilometer verderop, in Moskou, interpreteerden ze het dan weer precies omgekeerd. Het incident was geprovoceerd vanuit westerse hoek om de regering in Skopje, die zich had verzet tegen de anti-Russische sancties, in moeilijkheden te brengen. Complottheorieën, daar houden ze van in de voormalige communistische landen.

En zo staat het kleine Macedonië, met zijn bevolking van amper twee miljoen inwoners, weer geregeld in het internationale nieuws. Dat is onheilspellend in de Balkanregio. Daar blijf je als land beter in de schaduw. Als er zich journalisten naar je hoofdstad reppen, dan gaat het de verkeerde kant uit. Daar konden ze in Bosnië, Kroatië en Servië in de jaren negentig van meespreken, en Macedonië maakte het tijdens zijn eigen miniburgeroorlog in 2001 ook zelf mee. Niet dat het land meteen de richting zal uitgaan van Oekraïne, zoals sommigen al suggereerden. Maar spanningen in deze regio kunnen snel tot oncontroleerbare proporties uitgroeien.

De internationale gemeenschap, en in de eerste plaats de Europese Unie, heeft er dus het grootste belang bij om de situatie in Macedonië op de voet te volgen en alle middelen aan te wenden om de zaak niet te laten escaleren. Een zoveelste nieuwe brandhaard, dat kan de wereld echt wel missen.

(Stefan Blommaert is VRT-journalist en kenner van onder meer de Balkan.)