De machtshonger van Erdogan - Inge Vrancken

De inzet van de verkiezingen in Turkije lijkt laag, maar is hoog. President Erdogan hoopt op genoeg zetels om de grondwet te kunnen wijzigen in het voordeel van de presidentiële macht. Maar deze keer kunnen de Koerden zorgen voor de verrassing.
labels
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

"Zijn er nu alweer verkiezingen in Turkije? Ach ja, de AKP wint toch.” Ik hoorde het talloze keren de voorbije week. Ja, er zijn ‘weer’ verkiezingen in Turkije, na de presidentsverkiezingen van vorige zomer en ja, de AKP zal de verkiezingen weer winnen. En toch hangt er een stevige verkiezingskoorts in Turkije.

De regerende AK-Partij van premier Davutoglu en van president Erdogan wil zo veel mogelijk parlementszetels veroveren om de grondwet te kunnen veranderen. Erdogan wil van ‘zijn’ Turkije een presidentieel systeem maken, waar de uitvoerende macht naar de president gaat, naar hemzelf dus. De aanhangers zijn opgetogen, de tegenstanders houden angstvallig de adem in. Of hoe de parlementsverkiezingen om de president draaien.

Schaakspel

Tienduizenden mensen daagden deze week op in de zuidelijke stad Mersin, bij de verkiezingsrally die bezoek krijgt van president Erdogan. Mersin is met zijn erg diverse bevolking geen uitgesproken AKP-stad maar toch is er immens veel volk. Wanneer de president in de vooravond met de presidentiële bus – scherpschutters op het dak – door de stad toert, staat hij aan de open deur van de bus geschenken te gooien naar zijn onderdanen. Het blijken schaakspellen te zijn. “Hij geeft ons dit omdat hij weet dat we slimme mensen zijn”, zegt een fan. “Neen, ik speel geen schaak, maar ik wil het nu wel leren.”

Adoratie

Veel aanhangers van de AKP verafgoden hun president. “Hij is als een vader voor ons”, zegt een meisje geëmotioneerd. Ik vermoed dat ze voor het eerst zal mogen stemmen. Veel Turken danken de politieke stabiliteit in Turkije – en daarbij ook de economische groei – aan Recep Tayyip Erdogan. De voorbeelden die de Turken geven, zijn altijd dezelfde: de ziekenhuizen werken efficiënter, de wegen zijn beter, we bouwen de grootste luchthaven ter wereld, kijk eens naar de bruggen over de Bosporus en de wolkenkrabbers. Het is een mix van persoonlijke ervaring van vooruitgang en trots over de grootse – volgens anderen megalomane – bouwprojecten.

Autoritair

Maar niet iedereen houdt van zoveel beton. De corruptieschandalen, de inperking van de persvrijheid, de toenemend autoritaire stijl van Erdogan doen ook (kleine) barstjes ontstaan in het immense draagvlak voor de president. Weinigen willen het voor een microfoon zeggen. “Het is beter discreet te zijn”, lacht de zoveelste gesprekspartner verlegen. Sinds de massademonstraties van twee jaar geleden in het Gezipark in Istanbul – tegen de sloop van het park en bij uitbreiding tegen de autoritaire stijl van (toen nog premier) Erdogan, is openlijk kritiek leveren moeilijk geworden. Het recht op betogen is behoorlijk ingeperkt. Te kritische journalisten worden ontslagen, openlijk bedreigd of aangeklaagd.

Machtshonger

De machtshonger van de president boezemt zijn tegenstanders angst en ongerustheid in. “Misschien worden dit wel de laatste democratische verkiezingen in Turkije”, vertelt een demonstrant van twee jaar geleden me. In die hoek vrezen ze fraude nu zondag. “Hij zal er alles aan doen om te winnen.” Het vertrouwen is bij een deel van de bevolking volledig weg. “Erdogan heeft alles onder controle: justitie, politie, de zakenwereld. Hij kan aan alle touwtjes trekken." Het nieuwe Turkije dat de president voor ogen heeft, wordt volgens die tegenstanders een eenmansrepubliek waarin alleen ‘in de pas lopen’ nog toegestaan is.

En toch. Toch zullen die oppositiestemmen de winst van de AKPartij zondag niet kunnen verhinderen. AKP won in 2002, 2007 en 2011 en zal dat zondag weer doen. Het wordt wel interessant om te kijken met hoeveel percent de AKP zal winnen. Bij de vorige verkiezingen haalde die nog 49,83%, de peilingen geven nu minder, maar toch boven de 40%.

De HDP van Demirtas

De oppositiepartijen kunnen het succes van AKP al jarenlang niet bedreigen. De republikeinse seculiere CHP en de nationalistische MHP hopen vooral dat AKP een andere partij nodig zal hebben om een coalitie te vormen. Dat zou voor het eerst zijn sinds 2002.

De partij die het AKP-succes het meest bedreigt nu, is de pro-Koerdische HDP met leider Selahattin Demirtas. De 42-jarige Koerdische politicus heeft de slogan “Grote Menselijkheid” gekozen als ondertitel voor zijn partij. Hij is een mensenrechtenadvocaat uit Diyarbakir en eindigde bij de presidentsverkiezingen van vorige zomer met bijna 10% van de stemmen op de derde plaats. Zijn tegenstanders noemen hem een terrorist die Turkije wil vernietigen. Grote woorden worden in Turkije niet geschuwd.

Kiesdrempel 10%

Tot nu kwamen de Koerdische kandidaten als onafhankelijke kandidaat op bij verkiezingen omdat ze zo niet de kiesdrempel van 10% (!) moesten halen. Maar sinds het succes van Demirtas bij de presidentsverkiezingen vorige zomer, is het zelfvertrouwen gegroeid. De partij gokt erop dat 10% nationaal haalbaar moet zijn. Een gok is het echt want als HDP de kiesdrempel niet haalt, heeft het geen parlementsleden meer. Als het die drempel wel haalt, wordt een grote meerderheid voor AKP moeilijk.

Links en seculier

HDP is een seculiere, linkse partij. Een partij die alle minderheden wil vertegenwoordigen. 50% vrouwen op de lijst, 10% LGBT (Lesbisch, Homo, Biseksueel of Transgender). Voor een aantal conservatieve Koerden is dat dan weer te progressief.

In het Koerdische zuidoosten zal massaal voor HDP gestemd worden. Ook in de zuidelijke stad Mersin, een multiculturele stad met zowat 40, 45% Koerden, doet de HDP het bijzonder goed. “AKP belooft van alles, belooft vrede met de Koerden, maar we zien het niet gebeuren.” De Koerden zien een historische kans om als partij in het parlement te geraken.

Pro-Koerdisch

“We zijn geen Koerdische partij, maar een pro-Koerdische. Pro-vrede, pro-iedereen”, zegt de Turkse HDP-kandidate in Mersin. De partij kan ook elders in het land rekenen op steun. De kans is reëel dat de tegenstanders van de AKP zondag voor HDP zullen stemmen, als strategische stem om de grondwetswijziging die Erdogan voor ogen heeft, tegen te houden.

Dat de HDP iéts betekent, bewijst het geweld tegen de partij. Vorige maand ontplofte een bom bij het HDP-hoofdkwartier in Adana en in Mersin, partijleden en aanhangers worden lastiggevallen, geïntimideerd en bedreigd. Meer dan 122 klachten kwamen vorige week al binnen over aanvallen.

Turkije is verdeeld en die verdeeldheid dreigt voor moeilijke tijden te zorgen. Ofwel gaat Turkije na zondag stilaan naar een presidentieel systeem ofwel komt er een coalitie en gaat de pro-Koerdische partij meer wegen op het beleid. De AKP wint zondag. En toch zijn het belangrijke en spannende verkiezingen.

(Inge Vrancken is VRT-journaliste en brengt vanuit Turkije verslag uit over de parlementsverkiezingen.)

Inge Vrancken