Van Elba naar Waterloo in 100 dagen

Als koning van het Italiaanse eilandje Elba hield Napoleon Bonaparte begin 1815 de politiek op het Europese continent in de gaten. Hij had rustig van zijn pensioen op Elba kunnen genieten, maar zo zat de ambitieuze keizer-generaal nu eenmaal niet in elkaar. Hij zou nog één laatste gok naar de almacht wagen.

Het gerestaureerde regime van koning Lodewijk XVIII bleef in Frankrijk erg wankel. Er was onvrede over de economie en het bestuur, en woede over de gedwongen afstand van alle sinds de Franse Revolutie zo moeizaam veroverde gebiedsdelen. Bovendien kibbelden de Europese grootmachten onder elkaar op het Congres Van Wenen over de nieuwe indeling van Europa.

Op 26 februari 1815 ontsnapte Napoleon met zijn lijfwacht van 600 Franse soldaten van het eiland Elba en landde hij nabij Cannes in Zuid-Frankrijk (foto). Het was een legertje van niks, maar tijdens zijn opmars naar Parijs sloten zich alsmaar meer soldaten bij hem aan, ook diegenen die waren uitgestuurd om hem gevangen te nemen. Ook trouwe generaals zoals maarschalk Ney en Grouchy liepen met veel enthousiasme over.

Op 20 maart 1815 vluchtte koning Lodewijk XVIII uit Parijs naar de Nederlanden en trok Napoleon in triomf de hoofdstad binnen. In sneltreinvaart liet hij er een grondwet goedkeuren die het keizerrijk herstelde, zij het officieel als constitutionele monarchie.

Napoleon wist dat de andere Europese grootmachten zijn terugkeer niet zouden aanvaarden en besloot daarop om zelf snel in het offensief te gaan en een beslissende overwinning te boeken vooraleer zijn oude vijanden zich konden organiseren. Snelheid was daarbij van groot belang.

"L'aigle sort de son nid"

Begin juni trok het "Armée du Nord" met 120.000 manschappen onder Napoleon I de grens met de Nederlanden over, die onder koning Willem I van Oranje opnieuw één staat waren gaan vormen. Niet de Nederlanden zelf, vormden een bedreiging, wel de Britse troepen onder de Britse hertog van Wellington (foto) en het Pruisische leger onder generaal Gebhard von Blücher die zich in de Nederlanden bevonden.

Die waren verrast door de snelle Franse opmars en de strategie van de keizer was er op gericht om die twee legers apart te verslaan voor ze zich konden samenvoegen.

Op 16 juni 1815 liet Napoleon zijn troepen twee veldslagen uitvechten. Nabij Ligny werden de slecht georganiseerde Pruisen verslagen, maar onvoldoende uitgedund en bovendien maakte de Franse generaal de Grouchy een erg belangrijke vergissing door niet meteen de achtervolging in te zetten en toe te laten dat de Pruisische troepen zich ten zuiden van Leuven opnieuw konden organiseren. Dat bleek fataal in Waterloo, te meer omdat de groepenmacht van de Grouchy daar niet zou komen opdagen.

Nabij Quatre-Bras ten zuiden van Brussel vochten de Fransen onder de meer ervaren maarschalk Ney tegen de Britten van Wellington, die daarop besloot zich terug te trekken tot Waterloo, waar zich ook de Nederlandse troepen van Oranje bevonden. De dag erop maakte de hevige regenval de grond erg drassig en dat zou in Waterloo de Franse aanval op de Britten bemoeilijken.

The Royal Collection © Her Majesty Queen Elizabeth II

Waterloo: van bijna-zege tot nederlaag

Op 18 juni 1815 hakten de Franse troepen in op de posities van de Britten en de Nederlanders nabij Waterloo. De geallieerden maakten gebruik van de hoogten en hadden enkele grote hoeven omgevormd tot forten. Bij de aanvallen sneuvelden veel Fransen, maar in de namiddag kwam de positie van Wellington op de heuvel Mont Saint-Jean in de verdrukking en ook op andere fronten moest de coalitie terrein prijsgeven.

Omstreeks vier uur in de namiddag vreesde Wellington om in het zand te bijten als de Pruisen niet snel zouden opdagen. Dat gebeurde wel, al bleef de Franse druk nog urenlang erg groot. Pas na zeven uur in de avond mislukte een ultieme aanval van de Keizerlijke Garde bevolen door Napoleon en begonnen de Fransen zich in wanorde terug te trekken. De Britten verloren 15.000 manschappen, de Pruisen 7.000, maar de Fransen verloren 25.000 militairen.

Frankrijk had er nu genoeg van en op 24 juni 1815 deed Napoleon troonsafstand. Hij poogde te ontsnappen naar de Verenigde Staten, maar gaf zich tenslotte over aan de Britten, "the most generous of my enemies", zoals hij ze noemde. Napoleon werd daarna verbannen naar het eiland Sint-Helena in de Atlantische Oceaan, waar hij in 1821 overleed.

Waterloo was een keerpunt

De slag van Waterloo zette definitief het licht op groen voor het politieke model dat op het Congres van Wenen was afgesproken. Uitgangspunten waren de restauratie van de conservatieve monarchieën, die elkaar in een collectief veiligheidssysteem zouden ondersteunen. Het gevolg was vrede tot het midden van de eeuw.

Het conservatisme zou echter niet zo lang standhouden en zou snel opnieuw worden uitgedaagd door nationalisme en liberalisme. In 1830 viel het Koninkrijk der Nederlanden uit elkaar in Nederland, België en Luxemburg, werd Griekenland een feit en kreeg Frankrijk een "liberale koning": Louis-Philippe d'Orléans. Die werd tenslotte in een nieuw revolutiejaar, in 1848, verdreven en vervangen door een republiek die enkele jaren later leidde tot keizer Napoleon III, de neef van de eerste Napoleon.

Anders dan zijn illustere voorganger paste Napoleon III zich in in het bestaande Europese systeem en was hij een trouwe bondgenoot van Groot-Brittannië. Hij speelde een belangrijke rol bij de hereniging van Italië, maar zijn val in 1870 opende de deur voor de opkomst van de nieuwe grootmacht, het Duitse keizerrijk, dat de dominante industriële en strategische macht op het Europese vasteland zou worden. Dat culmineerde in augustus 1914 in een nieuwe grote oorlog.

AP1983

Meest gelezen