De lont uit het Iraanse kruitvat - Jens Franssen

Na 12 jaar economische sancties en diep wantrouwen tegen het atoomdossier van Iran is er nu een akkoord. De onderhandelingen hebben jaren aangesleept, ook wegens dat gebrek aan vertrouwen in de intenties van Teheran. En wegens de tegenstand in de regio, onder meer van de kant van Israël. Het akkoord met Iran kan een gamechanger zijn voor de hele regio. Dat zal ook van de uitvoering afhangen.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Gegrond wantrouwen

Vertrouwen komt te voet en vertrekt te paard. Dat leerde Iran jaren geleden toen uitkwam dat Teheran er een geheim atoomprogramma in ondergrondse bunkers op nahield. Sinds die ontdekking vertrouwde de internationale gemeenschap, Rusland en China incluis, Iran niet meer. Het land bouwde immers in het geheim ondergrondse bunkers waarin het materiaal opstelde waarmee je uranium kan verrijken, een grondstof voor een atoombom. Op militaire sites werden dan weer sporen aangetroffen van onderzoek naar een zogenaamde lont om een atoombom te ontsteken. Ook werkte het land volop aan raketten en vliegtuigen om een mogelijk atoomwapen te lanceren. Kortom, Iran leek hard op weg om in het geheim alle bouwstenen voor een atoombom bijeen te sprokkelen. Iran zelf heeft altijd ontkend.

De internationale gemeenschap reageerde met harde economische sancties. De Iraanse middenklasse verarmde en de economie werd en wordt gewurgd. De sterk gezakte olieprijs doet de Iraanse begroting bloeden. Niet toevallig werd huidig president Rouhani twee jaar geleden verkozen met één programmapunt: Iran uit het isolement halen, zodat het land er opnieuw op vooruit kan gaan.

Waarom nu wél een akkoord?

Na jaren van moeizaam onderhandelen is er dus nu een akkoord. Het heeft zo lang geduurd omdat beide kampen elkaars positie aanvankelijk niet ten volle begrepen. Voor de internationale gemeenschap was het even slikken dat Iran alle cycli van het nucleaire, dus ook het verrijken, wilde blijven kunnen doen. Iets waar Iran overigens volgens de geldende verdragen recht op heeft. Aan de andere kant moest Iran concessies doen die het vertrouwen in het land kunnen herstellen. In essentie wil de internationale gemeenschap dat het de uitbreektijd, de tijd die Iran nodig zou hebben om plots het roer om te gooien en een bom te maken, dat die tijd, zeker één jaar is. Dat is belangrijk zodat de internationale gemeenschap in dat geval nog net voldoende ruimte heeft om eerst diplomatiek en desnoods militair te reageren.

Ook nu zijn alle details van het akkoord nog niet bekend. De voorbije jaren passeerden tientallen technische mogelijkheden de onderhandelingstafel. Het aantal sites waar uranium verrijkt wordt beperken, het aantal centrifuges en/of hun ‘sterkte’ reguleren tot en met een cyclus opzetten waarbij Iran meer mag verrijken maar die voorraad moet doorverkopen of buiten het land stockeren. Het land bouwt aan een zwaarwaterreactor waarmee plutonium kan worden gemaakt, alweer een grondstof voor een atoomwapen. Ook daar werd bekeken of de reactor in aanbouw kan worden aangepast zodat mogelijke militaire toepassingen minder voor de hand komen te liggen.

Maar uiteindelijk gaat ook dit akkoord over vertrouwen en afspraken. Elkaar diep in de ogen kijken en zien of een akkoord mogelijk is. Dat kan alleen als iedereen veel meer verliest als er geen akkoord is, en veel wint bij een duurzaam akkoord. En dat is er nu dus.

Verlies-verlies

Eigenlijk was er niet echt een duurzaam alternatief als er geen akkoord zou komen. De voorbije jaren is geprobeerd om het atoomprogramma ‘tegen te werken en te vertragen’. Iran kende kwaadaardige cyberaanvallen op zijn centrifuges en aanslagen op Iraanse atoomgeleerden en hoge militairen. Het militair uitschakelen van de Iraanse atoomcapaciteit bleek niet makkelijk. Een deel van het Iraans atoomprogramma zit al in diepe bunkers onder de grond. Iran heeft bovendien een pak verrijkingscapaciteit klaarstaan die het tot op vandaag niet inzet (om zijn goodwill te demonstreren/om de druk hoog te houden).

De internationale gemeenschap zou in het beste geval de bestaande nucleaire installaties wel kunnen uitschakelen, maar de kennis en sites van het atoomprogramma zitten intussen zo verspreid dat de militaire aanpak eigenlijk geen optie meer was.

Bovendien heeft Iran flink wat militaire klauwen waarmee het zich kan verdedigen en, indien nodig bv. naar de internationale oliehandel kan klauwen door bv. de strategische Perzische Golf te blokkeren. Een militaire aanpak zou overigens het bestaande atoomprogramma versnellen en volledig ondergronds duwen. Hooguit wat uitstel zou de internationale gemeenschap winnen in zo’n scenario.

Win-win

Een duurzaam akkoord, dat bleek uiteindelijk voor alle partijen het meest voordelig. Vanzelfsprekend kan Iran er nu mee uitpakken dat het zijn atoomprogramma in stand kan en mag houden. Het land heeft immers een jonge groeiende bevolking en wil relatief goedkope nucleaire energie voor de toekomstige generaties. Iran kan daarnaast weer aankoppelen aan de internationale economie en handel met het land wordt genormaliseerd. Voor president Rouhani, en zijn broodheer Khamenei, de geestelijke en feitelijke opperleider, is dit een opsteker. Voor president Rouhani hing zijn politieke toekomst er zelfs van af. Het regime in Teheran beseft immers dat een jonge uitzichtloze bevolking risico’s inhoudt.

De internationale gemeenschap, de regio en de buurlanden van Iran kunnen nu iets geruster zijn dat er hoogstwaarschijnlijk geen atoombom klaarligt in Iran. De inspecties worden nog wat nauwgezetter en het ziet ernaar uit dat ook gevoelige militaire sites zullen kunnen worden gecontroleerd. Door de sancties op te heffen tegen Iran kunnen in eerste instantie de Europese landen een grote nieuwe markt (weer) aanboren. Vanzelfsprekend is Iraanse energie meer dan welkom in Europa (iets wat de andere Golfstaten en Rusland met lede ogen aanzien).

Maar ook in een aantal regionale dossiers blijkt het Westen (en niet noodzakelijk Rusland en China) nu nauwer te kunnen gaan samenwerken met Teheran. Iran is bv. diep verwikkeld in de strijd tegen terreurgroep IS in Syrië en Irak. Op lange termijn zou Iran zelfs een stabiliserende kracht kunnen zijn in het woelige Midden-Oosten.

Veiliger wereld

Zijn alle problemen met Iran nu van de baan, nu er eindelijk een akkoord is? Natuurlijk niet. Het Iraanse regime is er een waarbij heel wat vraagtekens geplaatst kunnen worden. Het steunt of heeft, zeker in het verleden, terroristische organisaties gesteund en intern voert het een repressief beleid dat veel te vaak de doodstraf toepast. En met de regelmaat van de klok levert het munitie en militair materiaal waarmee het regime-Assad zijn burgers blijft terroriseren. Maar veel van die argumenten gaan, deels, evenzeer op voor andere landen in de regio. Door nu een akkoord te sluiten kan Iran weer mee in de internationale gemeenschap worden opgenomen.

Als blijkt dat dit akkoord duurzaam standhoudt, dan is de wereld vandaag waarschijnlijk een heel klein beetje veiliger geworden. Ook in de straten van het mooie Teheran is er reden tot feesten.

(Jens Franssen is defensiespecialist bij VRT Nieuws.)