Oudste taxus van Schotland verandert gedeeltelijk van geslacht

De taxusboom van Fortingall in Schotland, een van de oudste in Europa, is al duizenden jaren een mannelijk exemplaar, maar hij is nu gedeeltelijk van geslacht veranderd. De taxus heeft in zijn kruin een tak gekregen waaraan drie -onmiskenbaar vrouwelijke - bessen hangen.
De Fortingall taxus staat in de tuin van de kerk (foto: Paul Hermans)

De Fortingall taxus staat in de tuin van de kerk in het dorpje Fortingall in Pertshire, en er wordt van gezegd dat hij wel 5.000 jaar oud is.

Taxus is een tweehuizige conifeer, wat wil zeggen dat een boom ofwel mannelijk is, ofwel vrouwelijk. De vrouwelijke bomen worden bevrucht door het stuifmeel van de mannelijke bomen, dat door de wind wordt overgebracht, en vormen dan rode bessen.

Op de erg grote en zeer oude taxus in Fortingall, die altijd mannelijk is geweest, is nu in de kruin een tak ontdekt die drie bessen telt. Onderzoekers bij de Royal Botanic Garden Edinburgh noemden het "een hele verrassing" om de bessen aan te treffen.

De bessen, die normaal op de grond zouden vallen, of door vogels opgegeten zouden worden, zijn geplukt, en zullen bestudeerd worden en daarna ingezet worden in een project om de diversiteit van de taxus-populatie te bewaren. De zaadjes zullen gebruikt worden bij het aanplanten van een taxus-haag rond de Royal Botanic Garden. Die haag wordt aangeplant met zaden en enten van wilde populaties en oude bomen, zoals de Fortingall taxus.  

Saltire News/WENN.com

De drie bessen van de Fortingall taxus zijn geplukt en zullen gezaaid worden in een project om de diversiteit van de soort te bewaren.

Gebeurt nog

Het was doctor Max Coleman van de Royal Botanic Garden Edinburgh die de bessen ontdekte op de boom.

"Taxussen zijn normaal ofwel mannelijk ofwel vrouwelijk, en in de herfst en de winter is het meestal gemakkelijk om hun geslacht te bepalen", zei hij aan de BBC. "De mannetjes hebben kleine, bolvormige structuren die wolken stuifmeel loslaten als ze rijpen. De vrouwtjes hebben helderrode bessen die ze tot in de winter dragen."

"Het was dan ook een hele verrassing voor mij om een groep van drie rijpe, rode bessen te vinden op de Fortingall taxus, terwijl de rest van de boom duidelijk mannelijk was."

"Hoe raar het ook mag lijken", voegde hij er aan toe, "bij taxussen en veel andere naaldbomen die verschillende geslachten hebben, is al vaker vastgesteld dat ze van geslacht veranderen. Het wordt niet volledig begrepen, en normaal gebeurt de verandering in een deel van de kruin en is het niet de hele boom die van geslacht verandert."

"Bij de Fortingall taxus ziet het er naar uit dat een klein takje in het buitenste deel van de kruin veranderd is, en zich nu als vrouwelijk gedraagt."

© Zoonar/P.Himmelhuber - www.belgaimage.be

De mannetjes van de taxus hebben bolvormige organen die stuifmeel loslaten.

5.000 jaar

Taxus (Taxus baccata), Europese taxus of venijnboom is een naaldboom die inheems is in westelijk, centraal en zuidelijk Europa, het noordwesten van Afrika, noordelijk Iran en het zuidwesten van  Azië. Alle delen van de plant zijn giftig voor mensen, van de wortels tot zelfs afgevallen naalden, behalve de bessen, die zoet zijn. De zaden in de bessen zijn echter erg giftig, en de menselijke maag kan de zaadhuid afbreken, waarna het gif vrijkomt. Bij vogels gaan de zaden ongeschonden door hun spijsverteringssysteem, en zij kunnen de zaden dan ook eten. Uit de giftige delen van de taxus, en vooral uit het snoeisel, wordt een medicijn tegen kanker gewonnen.

Taxusbomen groeien zeer traag en ze kunnen zeer oud worden. Een meting van de omtrek van de Fortingall taxus in 1769 leidde tot de conclusie dat de boom wel 5.000 jaar oud zou kunnen zijn, en de plaatselijke legenden zeggen dat de Romeinse prefect Pontius Pilatus in zijn schaduw geboren is. Dat is evenwel erg onwaarschijnlijk, taxussen worden vaak aangeplant in de tuinen van kerken, en in de tijd van Pontius Pilatus zal er nog geen kerk gestaan hebben in Fortingall.

Meer recente schattingen plaatsen de ouderdom van de boom tussen 2.000 en 3.000 jaar, en daarmee is hij nog altijd een van de oudste levende organismen in Europa. Het is echter moeilijk om de leeftijd van oude taxussen na te gaan, aangezien de jaarringen in het midden van de boom, waaraan de leeftijd vastgesteld zou kunnen worden, de neiging hebben van te verrotten. Ook bij de Fortingall taxus is dat het geval. 

Een van de stammen van de Fortingall taxus. De jaarringen in het midden zijn verrot, enkel de bast leeft en groeit nog (foto: Mogens Engelund).