De sluipmoord op de derden - Bart Maddens

Toen hij zijn schapen hoedde in de woestijn zag Mozes op een dag een brandend braambos. Hij kwam nieuwsgierig dichterbij en hoorde plots de stem van Jahweh die uit het braambos weerklonk : “Ik heb het lijden van mijn volk in Egypte gezien. Daarom ga ik hen bevrijden en jij bent degene die mijn volk uit Egypte moet leiden.”
labels
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Bart Maddens doceert politieke wetenschappen in Leuven.

Dat braambos brandt nog steeds, meer bepaald op Radio 1 elke dinsdagavond en om de twee weken op zondagmorgen op Eén. Maar niet lang meer. Want eind december wordt het braambos gedoofd. De Vlaamse regering heeft inderdaad beslist om de stekker uit te trekken van de “uitzendingen door levensbeschouwelijke verenigingen”  op de openbare omroep. Exit dus niet alleen Braambos, maar ook Lichtpunt, de uitzendingen van de Moslim Televisie en Radio-omroep, de Protestantse Omroep, de Israëlisch godsdienstige programma’s, enzovoort. In de plaats komt er een nieuw levensbeschouwelijk programma, dat de VRT zelf zal maken, in overleg met de levensbeschouwingen.

Waarom?

Er zijn een paar vreemde dingen aan de hand met deze beslissing. Om te beginnen is er nauwelijks een publiek debat over. Nochtans gaat het over een vrij fundamentele aangelegenheid. Hoe moet de openbare omroep gestalte geven aan de levensbeschouwelijke pluriformiteit in de samenleving? Door zelf over levensbeschouwelijke aangelegenheden te berichten, of ook door zendtijd ter beschikking te stellen van levensbeschouwingen? Die kwestie lijkt me wel een debat waard. Juist omdat er zo weinig commotie is geweest rond het uit de ether halen van de derden hebben we ook het raden naar de reden voor die beslissing. Waarom moesten die ‘uitzendingen door derden’ zo nodig op de schop?

De programma’s van de derden worden altijd op luwe momenten uitgezonden en doorkruisen nauwelijks de gewone programmatie. De Vlaamse kijker wordt echt niet voor de lastige keuze geplaatst tussen ‘K3 zoekt K3’ op VTM en Braambos op Eén. Het logische gevolg is wel dat de kijk- en luistercijfers voor die derden niet echt spectaculair zijn. De derden moeten het trouwens ook rooien met belachelijk weinig middelen. Ze krijgen allemaal samen jaarlijks 1,5 miljoen euro aan subsidies. Een grote besparing kun je dat niet noemen. Dat kan dus ook niet de reden geweest zijn voor de afschaffing.

Het is Jean-Jacques De Gucht (Open VLD) die het duidelijkst heeft aangegeven waarom de uitzendingen door derden moeten worden afgeschaft. Hij vindt dat het te veel “nichezenders voor enkelingen” zijn, die naast elkaar opereren. Ze zijn te eendimensionaal, te weinig verbindend. Hij pleit in de plaats voor “een meerstemmige dialoog die een weerspiegeling is van alle levensbeschouwingen in onze samenleving.” (De Morgen 18 november 2014)

Boeiend

Dat is natuurlijk onzin. Vooreerst klopt het helemaal niet dat de uitzendingen door derden sectair zijn en zich enkel richten tot de eigen achterban. De programmamakers doen integendeel een lovenswaardige inspanning om ook bij buitenstaanders interesse te wekken en hen aan te zetten tot reflectie en bezinning. In die zin zijn de uitzendingen dubbel interessant. Aan de ene kant leer je een levensbeschouwing “van binnenuit bekijken” (zoals Braambos-directeur Toon Osaer het formuleerde in Kerk en Leven van 23 september). Maar tegelijkertijd is het boeiend om te zien hoe de levensbeschouwingen zichzelf willen voorstellen ten aanzien van een breed publiek. Juist daarom kijk ik liever naar een uitzending van de Moslim Televisie en Radio-omroep, dan naar de zoveelste documentaire over de islam.

En waarom zouden levensbeschouwingen per se in dialoog of in debat met elkaar aan bod moeten komen op de openbare omroep? Politieke partijen kun je inderdaad beter met elkaar confronteren. In die zin was de afschaffing van de partijpolitieke derden (in 2001) verdedigbaar. Maar levensbeschouwingen moet je de ruimte geven om de kijker of luisteraar rustig bij de hand te nemen en onder te dompelen in de eigen geesteswereld, zonder dat dit meteen wordt gerelativeerd door er andere opvattingen tegenover te plaatsen.

De religies zijn het grootste slachtoffer

Het is trouwens precies omwille van de rust die de uitzendingen door derden uitstralen dat ze vaak een verademing zijn te midden van het nerveuze en gekunstelde gedoe in de normale programma’s. Het heeft geen enkele zin om die oneigentijdse programma’s in een modern dialoog- of debatformat te wringen.

Je kunt er ook niet omheen dat de religies het grootste slachtoffer zijn van de beslissing van de Vlaamse regering. Zeker, ook de programma’s van de vrijzinnigen verdwijnen. Maar het overgrote deel van de uitzendingen door derden is wel godsdienstig. In normale programma’s wordt er nog maar zelden naar God of de Bijbel verwezen, tenzij om er de spot mee te drijven. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de Verenigde Staten zal je bij ons lang moeten zoeken naar een politicus die nog naar de Tien Geboden of de Zaligsprekingen verwijst om zijn punt te maken. Het dominante discours in de media is meer dan ooit vrijzinnig-humanistisch. Met het uit de ether halen van Braambos en de andere religieuze uitzendingen wordt God nog meer gebannen uit de publieke ruimte. Zou dat de verborgen ideologische agenda kunnen zijn achter de sluipmoord op de derden?

Valkuilen

Zeker niet, antwoordt minister Sven Gatz, want er komt een nieuw levensbeschouwelijk programma in de plaats. Alleen staat men naar verluidt nog nergens met de voorbereiding daarvan. De start van het nieuwe programma, oorspronkelijk gepland begin 2016, werd onlangs uitgesteld tot Pasen.

Wat overigens heel toepasselijk is. Want bij het maken van dat programma zal de VRT op eieren moeten lopen. De aandacht voor de verschillende levensbeschouwingen zal op een apothekersschaaltje worden afgewogen. Zal men de journalisten vinden die zich voldoende kunnen inleven in die uiteenlopende levensbeschouwingen? De vraag zal ook zijn in hoeverre dat programma kritisch mag of moet zijn. Liefst niet, als het de geest van de vroegere uitzendingen door derden wil respecteren. Maar valt dat dan te rijmen met de redactionele deontologie?

En er is nog een andere valkuil: om de kijkcijfers op te krikken zou men wel eens kunnen vervallen in de gemakkelijke anekdotiek of een overdreven aandacht voor de petite histoire van de godsdienstbeleving. En dat kan snel omslaan naar banalisering en zelfs ridiculisering.

Het maken van zo'n programma wordt in elk geval een uiterst delicate taak voor de VRT en een loodzware verantwoordelijkheid. Wie weet laten ze daar met Pasen weten dat ze die beker liever aan zich voorbij zien gaan.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.